सामग्री खोज्नुहोस्

भैरहवा । संसारभरबाट मानिसहरू बुद्ध जन्मिएको पवित्र भूमि हेर्न, मायादेवी मन्दिरमा पुग्न, अशोक स्तम्भ नियाल्न र केही क्षण शान्त वातावरणमा बिताउन लुम्बिनी आउँछन् । तर अब प्रश्न केवल यतिमै सीमित छैन– लुम्बिनी आएका पर्यटकले यहाँबाट के लिएर फर्किन्छन् ? तस्बिर, स्मृति र धार्मिक अनुभूति मात्रै कि मानसिक शान्ति, आत्मिक सन्तुलन र जीवनशैलीमा परिवर्तनको अनुभव पनि ?

यही प्रश्नको उत्तर खोज्दै लुम्बिनीलाई धार्मिक तथा ऐतिहासिक पर्यटनको सीमाबाट बाहिर निकालेर ‘आध्यात्मिक आरोग्य धाम’का रूपमा विकास गर्ने बहस सुरु भएको छ ।

नेपाल पर्यटन बोर्ड र संयुक्त राष्ट्र सङ्घीय विकास कार्यक्रम (यूएनडीपी) नेपालको संयुक्त पहलमा सञ्चालित दिगो पर्यटन परियोजनाको आयोजनामा तथा लुम्बिनी होटल सङ्घको समन्वयमा शुक्रबार आयोजित ‘आरोग्य पर्यटन’ अन्तरक्रियाले लुम्बिनीको पर्यटन सम्भावनालाई नयाँ कोणबाट अघि सारेको हो ।

कार्यक्रममा पर्यटन व्यवसायी, बौद्ध विद्वान्, पुरातत्वविद्, स्थानीय सरकार तथा अन्य सरोकारवालाले ध्यान, योग, विपश्यना, प्राकृतिक उपचार, आध्यात्मिक अभ्यास र मानसिक पुनर्जीवनलाई केन्द्रमा राखेर लुम्बिनीलाई आरोग्य पर्यटनको गन्तव्य बनाउने विषयमा धारणा राखे ।

लुम्बिनीमा पर्यटक र तीर्थयात्रीको आगमन आफैँमा उल्लेखनीय छ । तर चुनौती आगन्तुकको सङ्ख्या होइन, उनीहरूको बसाइ, खर्च र अनुभूति हो । लुम्बिनी होटल सङ्घका अध्यक्ष लिलामणि शर्माका अनुसार वार्षिक रूपमा करिब २० लाख पर्यटक तथा तीर्थयात्री लुम्बिनी आउने गरेका छन्, तर अधिकांशको बसाइ निकै छोटो हुन्छ ।

उनले प्रश्न गरे, “हामीले आउने पर्यटकलाई कति ध्यान, ज्ञान र शान्तिको अनुभूति गराएर पठायौँ ? त्यही आरोग्यता नै उनीहरूलाई पुनः फर्काउने आधार बन्न सक्छ ।”

उनका अनुसार लुम्बिनी विकास कोष, स्थानीय सरकार, होटल व्यवसायी र पर्यटन क्षेत्रका सबै सरोकारवालाले समन्वय गरेर पर्यटकलाई ‘लुम्बिनी पुगेपछि मन हलुका भयो’ भन्ने अनुभूति दिलाउन सके पर्यटनको भविष्य अझ सुदृढ हुनेछ । त्यसैले अबको लक्ष्य ‘धेरै पर्यटक’ मात्र होइन, ‘लामो बसाइ र गहिरो अनुभूति’ हुनुपर्ने उनको धारणा छ ।

लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालयका प्राध्यापक वजिर भन्तेका अनुसार लुम्बिनीको सम्भावना केवल मन्दिर र पुरातात्त्विक संरचनामा सीमित छैन । बाँकी रहेको प्राकृतिक क्षेत्रलाई हरियाली र शान्त वातावरणका रूपमा संरक्षण गरेर आरोग्य पर्यटनको आधार बनाउन सकिन्छ ।

उनले लुम्बिनी विकास कोषअन्तर्गत रहेको बाँकी जङ्गल क्षेत्रलाई ‘शान्त लुम्बिनी वन विहार क्षेत्र’का रूपमा विकास गर्ने प्रस्ताव अघि सारे । उनका अनुसार ४ नम्बर गेटदेखि ५ नम्बर गेटसम्मको क्षेत्रलाई वन वाटिकाका रूपमा विकास गरी बुद्धकालीन वृक्ष तथा औषधीय वनस्पति रोप्ने, पदयात्रा र ध्यानका लागि उपयुक्त वातावरण तयार गर्न सकिन्छ ।

“यहाँ नयाँ भवनभन्दा मौनता, हरियाली र खुला आकाश नै पर्यटनको उत्पादन बन्न सक्छ,” उनले भने । राजकीय बौद्ध विहारका प्रमुख सागर धम्मका अनुसार लुम्बिनीको आरोग्य पर्यटन बुद्धको दर्शन र वातावरणसँग अभिन्न रूपमा जोडिएको हुनुपर्छ । उनका अनुसार पर्यटक धार्मिक स्थल मात्र हेर्न आउँदैनन्, उनीहरू मानसिक तनाव, जीवनका जिज्ञासा र आन्तरिक शान्तिको खोजी लिएर पनि आउने गर्छन् ।

त्यसैले बुद्धको साधना, प्राकृतिक वातावरण र स्थानीय समुदायको सहभागितालाई समेटेर एकीकृत योजना बनाउनुपर्ने उनको सुझाव छ । पर्यटन मन्त्रालय, लुम्बिनी विकास कोष, पर्यटन बोर्ड, स्थानीय तह र लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालयबिच सहकार्य गरी स्थानीय समुदायलाई केन्द्रमा राखेर आरोग्य पर्यटनको मोडल विकास गर्नुपर्ने उनले बताए ।

लुम्बिनी विकास कोषका पूर्वउपाध्यक्ष अवधेशकुमार त्रिपाठी (भिक्षु मेत्तेय) का अनुसार आरोग्यता केवल शारीरिक स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित विषय होइन। मानिसको नैतिक जीवन, मानसिक अवस्था, ध्यान, अनुशासन र आध्यात्मिक अभ्यासले पनि त्यसमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ ।

उनका अनुसार लुम्बिनी अहिले नै मानसिक स्वास्थ्य, विपश्यना र साइकोथेरापीको सम्भावित केन्द्रका रूपमा विकसित हुन सक्ने आधारमा उभिएको छ । “१० दिनको विपश्यना ध्यानपछि मानिसको जीवनमा ठूलो परिवर्तन आउन सक्छ,” उनले भने, “कतिपय तनावग्रस्त व्यक्तिले केही मिनेटको देशना सुनेर पनि आफूलाई हलुका महसुस गर्छन् ।”

त्रिपाठीले दक्षिण कोरियाको ‘टेम्पल स्टे’ अवधारणाबाट लुम्बिनीले सिक्न सक्ने उल्लेख गर्दै लुम्बिनी–कपिलवस्तु–देवदह–रामग्राम–सैनामैनालाई जोडेर पाँच दिनको ‘ग्रेटर लुम्बिनी कल्चरल ल्याण्डस्केप’ प्याकेज विकास गर्न सकिने सुझाव दिए । यसमा ध्यान, योग, विपश्यना, ग्रामीण जीवन, प्राकृतिक पदयात्रा, सात्विक भोजन र परम्परागत उपचार पद्धति समावेश गर्न सकिने उनको धारणा छ ।

वरिष्ठ पुरातत्वविद् बसन्त बिडारीले लुम्बिनीलाई मानसिक तथा आध्यात्मिक आरोग्यको केन्द्र बनाउन सीमा नाका र आधारभूत पूर्वाधार सुधार अपरिहार्य रहेको बताए ।

उनका अनुसार ९० प्रतिशतभन्दा बढी तीर्थयात्री बेलहिया (सुनौली) नाकाबाट प्रवेश गर्छन् । तर त्यहाँ लामो लाइन, सफा शौचालयको अभाव, खाने ठाउँको कमी तथा भारतीय अध्यागमनको ढिलासुस्तीका कारण पर्यटक नेपाल प्रवेश गर्नुअघि नै थकित हुने गरेका छन् ।

उनले सीमा क्षेत्रमा सहज आवागमन, द्रुत अध्यागमन सेवा र भारतसँग कूटनीतिक पहल आवश्यक रहेको बताए ।
आरोग्य पर्यटनको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको यसको प्रत्यक्ष लाभ स्थानीय समुदायसम्म पुग्नु हो ।

होटेल, रेस्टुरेन्ट र यातायात व्यवसाय विस्तार मात्र पर्याप्त नहुने भन्दै कार्यक्रममा स्थानीय किसानले उत्पादन गर्ने जैविक खाद्यान्न, युवाले सञ्चालन गर्ने योग तथा ध्यान केन्द्र, महिलाले उत्पादन गर्ने हस्तकला, स्थानीय गाइड, आयुर्वेद तथा परम्परागत ज्ञान र ग्रामीण होमस्टेलाई पनि पर्यटनको मूल्य शृंखलामा जोड्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याइयो ।

नेपाल पर्यटन बोर्ड र यूएनडीपीको दिगो पर्यटन परियोजनाले यही समावेशी दृष्टिकोणलाई प्राथमिकतामा राखेको छ । परियोजनाअन्तर्गत स्थानीय पर्यटन सेवा तथा सुविधाको स्तरोन्नति, महिला, युवा र सीमान्तकृत समुदायका लागि रोजगारी तथा उद्यम सिर्जना र डिजिटल प्रविधिमार्फत पर्यटन प्रवद्र्धनलाई प्रमुख उद्देश्य बनाइएको छ । परियोजनाले पर्यटन क्षेत्रमा ४० प्रतिशत महिला सहभागिता सुनिश्चित गर्ने लक्ष्यसमेत राखेको छ ।

दिगो पर्यटन परियोजनाका धर्म दवाडीका अनुसार स्टार्टअप बुट क्याम्प, इको क्लब, दिगो पर्यटन क्लब, डिजिटल पर्यटन सेवा, मोबाइल एप, भर्चुअल टुर र डाटा ड्यासबोर्डमार्फत पर्यटनलाई नयाँ पुस्तासँग जोड्ने योजना अघि बढाइएको छ ।

सहभागीका अनुसार लुम्बिनीमा केही घण्टा वा केही दिनका लागि ‘डिजिटल डिटक्स’ कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सकिन्छ । बिहान योग, त्यसपछि मौन पदयात्रा, ध्यान, सात्विक भोजन, बुद्ध दर्शनसम्बन्धी संवाद, प्रकृति अवलोकन र साँझ डिजिटल उपकरणबिनाको शान्त समय आधुनिक जीवनशैलीबाट थकित पर्यटकका लागि नयाँ अनुभव बन्न सक्छ ।

यसरी लुम्बिनीको पर्यटन अब केवल ‘हेर्न आउने’ नभई ‘अनुभव गर्न आउने’ पर्यटनमा रूपान्तरण हुन सक्ने सहभागीहरूको धारणा थियो ।

लुम्बिनी सांस्कृतिक नगरपालिकाकी कार्यवाहक प्रमुख कल्पना हरिजनले आरोग्य पर्यटनको विकासका लागि स्थानीय तह पूर्वाधार निर्माण, वातावरण संरक्षण र पर्यटकीय सेवा विस्तारमा सहकार्य गर्न तयार रहेको बताइन् ।

उनले बुद्ध जन्मस्थल लुम्बिनीको समग्र विकासका लागि राज्यको प्राथमिकता, पर्याप्त बजेट र संघ, प्रदेश तथा स्थानीय तहबिच प्रभावकारी समन्वय आवश्यक रहेको उल्लेख गरिन् । सुगम जिल्लाको पालिका भए पनि लुम्बिनी पूर्वाधार र बजेटका हिसाबले अपेक्षित प्राथमिकतामा नपरेको उनको गुनासो थियो ।

भैरहवा–लुम्बिनी सडकका डिभाइडरमा बुद्धका मूर्ति राखेर संरक्षण नगर्नुभन्दा सांस्कृतिक अभिलेख र डिजिटल सूचना प्रणालीमार्फत पर्यटकलाई जानकारी उपलब्ध गराउनु प्रभावकारी हुने भन्दै नगरपालिकाले त्यसतर्फ काम अघि बढाएको उनले जानकारी दिइन् ।

संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालयकी सहसचिव इन्दु घिमिरेले सरकारले आरोग्य पर्यटनलाई राष्ट्रिय पर्यटन रणनीतिसँग जोडेर अघि बढाउन चाहेको बताइन् । नयाँ पर्यटन ऐन निर्माणको तयारी भइरहेको जानकारी दिँदै उनले लुम्बिनीमा उठेका सुझावलाई नीति तथा कानुनमा समेट्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरिन् ।

लुम्बिनीलाई अन्तर्राष्ट्रिय आरोग्य पर्यटन केन्द्र बनाउने अवधारणा आकर्षक भए पनि त्यसलाई सफल बनाउन योजनाभन्दा बढी प्रभावकारी कार्यान्वयन आवश्यक पर्नेमा सहभागीहरूले जोड दिए ।

उनीहरूका अनुसार ध्यान केन्द्र खोल्दैमा, योग शिविर सञ्चालन गर्दैमा वा होटल थप्दैमा मात्र अन्तर्राष्ट्रिय आरोग्य पर्यटन सम्भव हुँदैन । त्यसका लागि गुणस्तरीय सेवा, प्रशिक्षित जनशक्ति, अनुसन्धानमा आधारित कार्यक्रम, स्वच्छ वातावरण, सुरक्षित यातायात, अन्तर्राष्ट्रियस्तरको स्वास्थ्य तथा योग सेवा, प्रभावकारी बजारीकरण र स्थानीय समुदायको अर्थपूर्ण सहभागिता अपरिहार्य छ ।

साथै, आरोग्य पर्यटनको नाममा अत्यधिक व्यावसायीकरण भए लुम्बिनीको मौलिक शान्त वातावरण नै प्रभावित हुन सक्ने भएकाले विकास र संरक्षणबिच सन्तुलन कायम गर्नुपर्नेमा पनि सहभागीहरूले जोड दिए । पर्यटक बढ्दा प्रकृति नघटोस्, होटल बढ्दा स्थानीय समुदाय विस्थापित नहोस् र पर्यटन विस्तार हुँदा बुद्धको मौलिक सन्देश ओझेलमा नपरोस् भन्ने उनीहरूको साझा धारणा थियो ।