सामग्री खोज्नुहोस्

कर्णेल उजिरसिंह थापा नेपाल–अङ्ग्रेज युद्ध (सन् १८१४–१८१६) का एक वीर र ऐतिहासिक नेपाली सैनिक कमान्डर हुन् । उनले बुटवलको जितगढी किल्लामा अङ्ग्रेज सेनालाई परास्त गरेर अद्वितीय वीरता प्रदर्शन गरेका थिए ।

उजिरसिंह थापा मुख्तियार भीमसेन थापाका भतिजा र काजी नैनसिंह थापाका छोरा थिए । आफ्ना बाजे ९सानुकाजी० अमरसिंह थापाको मृत्युपछि सन् १८१४ मा उनी सानै उमेरमा पाल्पा क्षेत्रको बडाहाकिम र सैन्य कमान्डर नियुक्त भएका थिए । नेपाल–अङ्ग्रेज युद्धका क्रममा बुटवल र पाल्पा क्षेत्र –पश्चिमी मोर्चा० रक्षा गर्ने जिम्मेवारी उनीमाथि थियो । उनले बुटवलको तिनाउ नदी किनारमा रहेको जितगढी किल्लामा नेपाली सेनाको नेतृत्व गरेका थिए ।

कर्णेल उजीरसिंह थापाले नेपाली सेनामा युद्ध कौशलमा अग्रणी भूमिका खेलेका थिए । उनी साहसी, रणनीतिक चिन्तन गर्ने र बलियो नेतृत्व क्षमता भएका थिए । उनी आफ्नो सैन्य योजना र दृढताले शत्रुको बहुमतलाई पनि जित्न सक्थे ।

उनी नेपालको स्वतन्त्रता र राष्ट्रिय गौरवका लागि लडेका थिए । कर्णेल उजीरसिंह थापाले बिजयापुर गढी, बुटवलमा एक व्यापक युद्ध रणनीति अपनाएका थिए । उनले १२०० सैनिकलाई प्रमुख गढीहरू जस्तै जितगढी, नुवाकोट गढी र काठे गढीमा तैनात गरेर रक्षा गर्ने व्यवस्था गरे । उनले स्थानीय भौगोलिक लाभ जस्तै उचाइ, चोटी र अँध्यारो मार्गहरूको उपयोग गरी आक्रमणको अनुकूल अवसर सिर्जना गरे ।

उनको रणनीतिमा लडाकुहरूलाई सङ्गठित रूपमा विभाजन गरी रक्षा गढीहरूलाई जोड्ने तरिका थियो । इतिहासका अनुसार उजिरसिंह थापाका पिता नयनसिंह थापाको निधन भएपछि उनी आफ्ना काका मुख्तियार भीमसेन थापाको रेखदेख र मार्गदर्शनमा हुर्किएका थिए । त्यसैले, राजनीतिक र सैन्य रणनीतिका हिसाबले भीमसेन थापालाई नै उनको मुख्य मार्गदर्शक वा संरक्षक मानिन्छ ।

जीतगढी युद्धमा उजिरसिंह थापाको रणनीति
जीतगढी युद्ध र उजिरसिंह थापाको रणनीतिको विस्तृत विवरण तल प्रस्तुत गरिएको छः
१. युद्धको पृष्ठभूमि र उजिरसिंहको भूमिका

नेपाल–अङ्ग्रेज युद्धको समयमा पाल्पा–बुटवल क्षेत्रको सैन्य कमान्डर तथा बडाहाकिमको रूपमा कर्णेल उजिरसिंह थापा नियुक्त भएका थिए । त्यतिबेला उनीमात्र १९–२० वर्षका युवा थिए । अङ्ग्रेज सेनाका मेजर जनरल जोन सुलिभान उडको नेतृत्वमा आएको ठुलो र आधुनिक हतियारले सुसज्जित सेना बुटवल हुँदै पाल्पा कब्जा गर्ने उद्देश्यले अघि बढेको थियो ।\

२.जितगढीको ऐतिहासिक युद्ध ९वि।सं। १८७२ वैशाख ७०
रणनीतिक चातुर्यताः उजिरसिंह थापा पहाडी युद्धकला र रणनीतिका धनी थिए । उनले आफ्ना करिब १,२०० सैनिकहरूलाई जितगढी, नुवाकोटगढी र काठेगढी जस्ता रणनीतिक स्थानहरूमा लुकाएर राखेका थिए ।

अचानक आक्रमणः जब अङ्ग्रेज फौज तिनाउ नदी तरेर जितगढी किल्लातर्फ अगाडि बढ्यो, तब लुकेर बसेका नेपाली सेनाले आधुनिक तोप र बन्दुकको सामना परम्परागत घरेलु हतियार, ढुङ्गा र छापामार शैलीबाट गरे ।

अंग्रेजको पराजयः नेपाली सेनाको अप्रत्याशित र भीषण आक्रमण सहन नसकी अङ्ग्रेज जनरल उडका ३०० भन्दा बढी सैनिकहरू मारिए र अङ्ग्रेज फौज गोरखपुरतर्फ पछि हट्न बाध्य भयो । नेपाल–अङ्ग्रेज युद्धमा नेपालले पूर्ण विजय हासिल गरेको यो नै सबैभन्दा ऐतिहासिक र निर्णायक किल्ला थियो ।

३. धार्मिक आस्था र भगवती जात्राको सुरुवात
युद्धमा जानुअघि कर्णेल उजिरसिंह थापाले पाल्पाकी तानसेन भगवतीसँग “यदि यो युद्धमा नेपालको विजय भयो भने भगवतीको भव्य मन्दिर बनाउने र सिन्दूर जात्रा निकाल्ने’ भाकल गरेका थिए । युद्ध जितेपछि उनले वि।सं। १८७२ मा तानसेन भगवती मन्दिरको जीर्णोद्धार गराई पाल्पा भगवती जात्रा ९सिन्दूर जात्रा० को सुरुवात गरे । जुन आजसम्मपनि प्रत्येक वर्ष हर्षोल्लासका साथ मनाइन्छ ।

मुख्य युद्ध रणनीतिहरूः
किल्ला र दुर्गको रणनीतिक प्रयोग— उनले रक्षात्मक किल्ला निर्माण र पहाडी भूगोलको फाइदा उठाएर शत्रुविरुद्ध बलियो रक्षा रेखा बनाउँथे ।
गुरिल्ला शैलीको युद्ध — पहाडी भू–भागमा हलुका र छिटो आक्रमणको रणनीति अपनाएर ठूलो शत्रुसेनालाई हैरान पार्ने गर्थे ।
सामरिक स्थानको चयन — युद्धको मैदान चयनमा सावधानी अपनाएर आफ्नो सेनालाई फाइदा हुने ठाउँमा मात्र युद्ध गर्ने नीति लिन्थे ।

सेनाको मनोबल र अनुशासन — आफ्ना सैनिकहरूको मनोबल उच्च राख्न र अनुशासन कायम राख्न जोड दिन्थे ।
यी रणनीतिहरूले उनलाई नेपाली सेनाका सक्षम र रणनीतिक कमाण्डरको रूपमा चिनाएको थियो ।

अंग्रेजी आक्रमणको समय उनले के विशेष युद्ध कला प्रयोग गरेका थिए रु नेपाली सैन्य कमाण्डर तथा प्रशासक कर्नल उजिरसंह थापाले एङ्ग्लो–नेपाली युद्ध ९१८१४–१८१६० मा निर्णायक भूमिका खेलेका थिए, विशेषगरी बुटवलको जितगढीको युद्धमा, जहाँ उनले १,२०० सैनिकको फौजको नेतृत्व गरे ।

उनको एकीकृत युद्ध रणनीतिमा जितगढी, नुवाकोट गढी र काठेगढी लगायत प्रमुख किल्लाहरूमा सेनाको रणनीतिक नियुक्ति र पाल्पा–बुटवल क्षेत्रको रक्षा गर्न प्राकृतिक पहाडी परिदृश्यको प्रभावकारी प्रयोग समावेश थियो । यो विजय जितगढी विजय महोत्सवको माध्यमबाट वार्षिक रूपमा मनाइन्छ र नेपाली प्रतिरोध र सैन्य चातुर्यको एउटा प्रख्यात उदाहरण बनेको छ ।

कर्णेल उजीरसिंह थापाले बिजयापुर गढी, बुटवलमा एक एकीकृत युद्ध रणनीति अपनाएका थिए । उनले स्थानीय नागरिकहरूलाई सङ्गठित गरी रणनीतिक चौकीहरू स्थापना गरे, गढीको आधारभूत ढाँचालाई मजबुत बनाए ।

उनले दुर्गम प्राकृतिक स्थितिलाई फाइदा लिएर शत्रुको आक्रमणलाई अवरोध गर्ने व्यवस्था गरे । युद्धमा गोलाबारी, घेराबन्दी र सैन्य अड्डाहरूको एकीकरण गरेर लामो समयसम्म टिक्न सक्ने योजना बनाए । यसरी नेपाली सेनाले ब्रिटिश आक्रमणको प्रतिरोध गर्न सफल भएको थियो ।

स्थानीय नागरिकहरूको सहयोगः 
स्थानीय नागरिकहरूले बिजयापुर गढीको रक्षामा महत्वपूर्ण योगदान दिएका थिए । उनीहरूले युद्धका बेला कर्णेल उजीरसिंह थापालाई सक्रिय सहयोग गरे । तिनीहरूले गढी निर्माणका काममा श्रमदान गरे, युद्ध सामग्री (खाना, गोलाबारूद,औषधि)  ढुवानी गरे, र शत्रुको गतिविधिबारे गुप्तचरी गरेर सूचना पु¥याए ।

महिला तथा पुरुष दुवैले दुर्गको घेराबन्दीका बेला रसद आपूर्ति र सुरक्षामा भूमिका निर्वाह गरे । यसैगरी स्थानीय गाउँलेहरूले दुश्मनलाई बाटोबारे गलत सूचनादिई भ्रम पैदा गर्ने जस्ता प्रतिरोधात्मक गतिविधिमा पनि सहभागी भएका थिए ।

यी सबैको सम्मिलित प्रयासले नेपाली सेनालाई लामो समयसम्म प्रतिरोध गर्न सहयोग पु¥याएको थियो । बिजयापुर गढीको युद्ध रणनीतिमा प्राकृतिक भूगोलले अत्यन्तै महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो । यहाँ केही मुख्य पक्षहरू यस प्रकार छन्ः
उचाइको फाइदाः बिजयापुर गढी उच्च स्थानमा अवस्थित छ, जसले नेपाली सेनालाई शत्रुमाथि दृष्टि राख्न र तलबाट आउने ब्रिटिश सेनालाई सजिलै देख्न र आक्रमण गर्न सुविधा दियो ।

टिनाउ/घाटीको प्रयोगः वरपरका पहाडी र उकालो भू–भागले ब्रिटिश सेनाको अग्रगमनलाई ढिलो बनायो । गोला र हतियार बोकेर आउने शत्रुलाई उकालो चढ्न कठिन भयो ।

प्राकृतिक सुरक्षाः गढी वरिपरिको दुर्गम र कठिन भू–भागले नै आंशिक किल्लाको रूपमा काम गर्यो, जसले सैन्य संरचना निर्माणमा थप सहयोग पु¥यायो । घेराबन्दी प्रतिरोधः भूगोलकै कारण लामो समयसम्म गढी कब्जा गर्न शत्रुलाई गाह्रो भयो, जसले नेपाली पक्षलाई समय किन्न र रणनीति तयार पार्न मौका दियो ।

निष्कर्षः प्राकृतिक भूगोल नेपाली सेनाको रक्षात्मक रणनीतिको प्राकृतिक ढाल थियो, जसले सीमित सैन्य साधनको बाबजुद ब्रिटिश आक्रमणको प्रभावकारी प्रतिरोध सम्भव बनायो । बुटवल र शिवराजको भू–भागलाई लिएर भएको सीमा विवाद नेपाल–अङ्ग्रेज युद्ध ९१८१४–१८१६० को मुख्य तात्कालिक कारण थियो ।

बुटवलको जितगढी लडाइँमा कर्णेल उजिरसिंह थापाको नेतृत्वमा नेपाली सेनाले अङ्ग्रेज फौजलाई पराजित गरे पनि समग्रमा भएको सुगौली सन्धिले नेपालले ठूलो भू–भाग गुमाउनु प¥यो । यद्यपि, नेपाली सेनाको वीरताबिना नेपाल कहिल्यै कसैको उपनिवेश बनेन ।

बुटवलस्थित जितगढीमा नेपाली सेनाले अङ्ग्रेज सेनालाई नराम्रोसँग परास्त गरी आफ्नो सैन्य कौशलता प्रदर्शन गर्यो । युद्धमा हार र सुगौली सन्धिमार्फत जमिन गुमाउन परे पनि नेपालले आफ्नो स्वतन्त्र अस्तित्व र सार्वभौम सत्ता जोगाइराख्यो ।

साधन र स्रोतमा अङ्ग्रेजहरू धेरै शक्तिशाली भएपनि नेपालीहरूको उच्च देशभक्ति र रणकौशलले ठूलो साम्राज्यलाई समेत कडा चुनौती दिन सक्यो । कर्णेल उजिरसिंह थापाले यस्तो शाहसीक युद्ध गरी कहिल्यै घाम नअस्ताउने व्रिटिश साम्राज्यवादी सेनालाई परास्त गरेर नेपालको शिर उच्चो पारे । तथापि अझै उजिरसिंह थापा ओझेलमा परेका छन् ।

यस्ता वीर योद्धालाई किन नेपालको राष्ट्रिय विभूति घोषणा नगर्ने रु उनको वीरता र देशभक्तिप्रति देखाएको योगदानको कदर गर्दै राज्यले उच्च सम्मान दिनुपर्ने देखिन्छ ।