सामग्री खोज्नुहोस्

नेपालमा बेरोजगारीको समस्या केवल आर्थिक चुनौतीमा सीमित छैन, यो सामाजिक असन्तुलन, राजनीतिक असफलता तथा राष्ट्रिय उत्पादन क्षमतासँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको गम्भीर विषय हो ।

प्रत्येक वर्ष हजारौँ युवाहरू उच्च शिक्षा, सीप तथा सपना बोकेर श्रम बजारमा प्रवेश गर्छन्, तर उनीहरूले आफ्नो योग्यता र अपेक्षा अनुसारको अवसर प्राप्त गर्न सकिरहेका छैनन् । परिणामस्वरूप आजको युवा पुस्ता देशभित्र सम्भावना खोज्नुभन्दा विदेशमा भविष्य खोज्न बाध्य भएको छ ।

यो अवस्था केवल व्यक्तिगत सङ्घर्षको कथा होइन, राष्ट्रको कमजोर आर्थिक संरचना र दीर्घकालीन योजनाहीनताको प्रतिबिम्ब पनि हो । नेपालको श्रम बजार र शैक्षिक प्रणालीबिच गहिरो असन्तुलन देखिन्छ ।

विश्वविद्यालयहरूले हरेक वर्ष हजारौँ स्नातक उत्पादन गरिरहेका छन्, तर बजारको आवश्यकता अनुसारको व्यावसायिक तथा प्राविधिक जनशक्ति निर्माण गर्न सकिएको छैन । शिक्षा प्रणाली अझै पनि सैद्धान्तिक ज्ञानमा केन्द्रित छ, जहाँ व्यवहारिक सीप, उद्यमशीलता तथा नवप्रवर्तनलाई पर्याप्त प्राथमिकता दिइँदैन । फलस्वरूप, डिग्री हासिल गरेका युवाहरू समेत रोजगारका लागि सङ्घर्ष गर्न बाध्य छन् ।

कतिपय युवाहरू न्यून तलबमा आफ्नो क्षमता भन्दा कम स्तरको काम गर्न विवश छन् भने कतिपय पूर्ण रूपमा बेरोजगार रहन बाध्य भएका छन् । राजनीतिक अस्थिरता तथा कमजोर औद्योगिक वातावरणले बेरोजगारीको समस्यालाई झन् जटिल बनाएको छ । उद्योग, उत्पादन तथा लगानी विस्तार हुने वातावरण निर्माण गर्न नसक्दा देशभित्र रोजगारी सिर्जनाको गति अत्यन्त कमजोर बनेको छ ।

विदेशी लगानी आकर्षित गर्ने नीतिहरू प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन हुन सकेका छैनन् भने स्वदेशी उद्योगहरू पनि विभिन्न प्रशासनिक जटिलता, कर नीति तथा ऊर्जा सङ्कटका कारण सङ्घर्षरत छन्। परिणामतः, उत्पादनमुखी अर्थतन्त्र विकास हुन नसक्दा युवाहरूका लागि दीर्घकालीन रोजगारीको आधार तयार हुन सकेको छैन । बेरोजगारीको प्रत्यक्ष प्रभाव समाजमा विभिन्न स्वरूपमा देखिन थालेको छ ।

आर्थिक असुरक्षा बढेसँगै मानसिक तनाव, निराशा तथा सामाजिक विचलनका घटनाहरू पनि वृद्धि भइरहेका छन्। शिक्षित युवाहरूमा भविष्यप्रतिको अन्योल बढ्दै गएको छ, जसले गर्दा धेरै युवाहरू विदेश पलायनलाई मात्र सुरक्षित विकल्पको रूपमा हेर्न थालेका छन्। आज गाउँका गाउँ युवा विहीन बन्दै गएका छन् ।

परिवारका सदस्यहरू वर्षौँसम्म टाढा बस्न बाध्य छन्, जहाँ आर्थिक आम्दानी भए पनि सामाजिक तथा भावनात्मक दूरी निरन्तर बढिरहेको छ । देशको उत्पादनशील जनशक्ति बाहिरिनु दीर्घकालीन रूपमा राष्ट्रिय विकासका लागि गम्भीर चुनौती बन्न सक्छ ।

नेपालमा बेरोजगारी समाधानका लागि केवल नारामुखी योजना पर्याप्त हुँदैन। राज्यले उत्पादनमुखी अर्थतन्त्र निर्माण, औद्योगिक विकास, कृषि आधुनिकीकरण तथा सूचना प्रविधिमा आधारित अवसर विस्तारमा स्पष्ट रणनीति अपनाउन आवश्यक छ । सीपमूलक शिक्षालाई विद्यालय तहदेखि नै प्राथमिकता दिनुपर्छ ।

युवाहरूलाई केवल जागिर खोज्ने मानसिकताबाट बाहिर निकालेर उद्यमशीलताप्रति प्रेरित गर्न सकिएमा स्वरोजगारका नयाँ सम्भावनाहरू सिर्जना हुन सक्छन् । सहुलियतपूर्ण ऋण, व्यावसायिक तालिम तथा नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहन गर्ने नीति व्यवहारमा लागू गर्न सकेमा बेरोजगारी न्यूनीकरणमा ठोस प्रभाव पर्न सक्छ ।

आजको विश्व प्रतिस्पर्धात्मक युगमा कुनै पनि राष्ट्र आफ्नो युवा शक्तिको उपयोग बिना समृद्ध बन्न सक्दैन । नेपालसँग ऊर्जा, क्षमता तथा सम्भावनाले भरिएको विशाल युवा जनशक्ति छ, तर त्यसलाई सही दिशा दिन नसकिएको अवस्था स्पष्ट देखिन्छ।

यदि यही अवस्था निरन्तर रहिरह्यो भने शिक्षित जनशक्ति विदेश पलायन हुने क्रम अझ तीव्र बन्न सक्छ, जसले देशको सामाजिक संरचना, आर्थिक अवस्था तथा राष्ट्रिय आत्मनिर्भरतामाथि दीर्घकालीन असर पार्ने सम्भावना रहन्छ।

त्यसैले बेरोजगारीलाई केवल व्यक्तिगत समस्याको रूपमा नभई राष्ट्रिय सङ्कटको रूपमा हेरेर सरकार, निजी क्षेत्र तथा समाजका सबै पक्ष गम्भीर बन्न आवश्यक देखिन्छ, किनभने आज अवसरको खोजीमा देश छोड्ने युवाहरूको सङ्ख्या बढ्दै जानु केवल एउटा तथ्याङ्क मात्र होइन, राष्ट्रको भविष्यसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको संवेदनशील सङ्केत पनि हो र यस परिस्थितिले नेपालभित्र “ब्रेन ड्रेन” अर्थात् दक्ष तथा शिक्षित जनशक्तिको पलायनलाई तीव्र बनाइरहेको छ ।

डाक्टर, इन्जिनियर, सूचना प्रविधिका विशेषज्ञ, प्राविधिक जनशक्ति तथा अनुसन्धान क्षेत्रमा दक्ष युवाहरू समेत आफ्नो क्षमता अनुसारको अवसर नपाएर विदेशतर्फ आकर्षित भइरहेका छन्। राज्यले ठुलो लगानी गरेर तयार पारेको जनशक्ति अन्ततः विदेशी श्रम बजारको हिस्सा बन्नु राष्ट्रका लागि दीर्घकालीन क्षतिको विषय हो।

यसले देशभित्र दक्ष जनशक्तिको अभाव मात्र सिर्जना गर्दैन, नवप्रवर्तन, अनुसन्धान तथा उत्पादनशील क्षेत्रको विकासलाई समेत कमजोर बनाउँछ । अर्कोतर्फ, बेरोजगारीले सामाजिक संरचनामा पनि गहिरो प्रभाव पारिरहेको छ । आर्थिक अस्थिरताले पारिवारिक सम्बन्धमा तनाव सिर्जना गरिरहेको छ भने युवाहरूमा आत्मविश्वासको कमी, असन्तुष्टि तथा भविष्यप्रतिको भय बढ्दै गएको छ ।

धेरै युवाहरू आफ्नो क्षमता हुँदाहुँदै पनि अवसरको अभावका कारण निराश बन्न थालेका छन्। जब कुनै राष्ट्रका युवाहरूले आफ्नै देशमा भविष्य देख्न छोड्छन्, त्यो अवस्था केवल आर्थिक सङ्कट नभई राष्ट्रिय मनोविज्ञानको सङ्कट पनि हो । यही कारणले पछिल्लो समय सामाजिक सञ्जालदेखि सार्वजनिक बहससम्म “नेपालमा सम्भावना छैन” भन्ने धारणा बलियो बन्दै गएको देखिन्छ ।

यद्यपि चुनौतीहरू गम्भीर भए पनि सम्भावनाहरू समाप्त भएका छैनन् । नेपाल प्राकृतिक स्रोत, पर्यटन, कृषि, जलस्रोत तथा युवा जनशक्तिको दृष्टिले अत्यन्त सम्भावनायुक्त राष्ट्र हो । आवश्यकता केवल प्रभावकारी नीति, पारदर्शी कार्यान्वयन तथा दीर्घकालीन दृष्टिकोणको हो ।

यदि सरकारले उत्पादन र रोजगारी केन्द्रित आर्थिक नीति लागू गर्न सकेमा, निजी क्षेत्रलाई सुरक्षित लगानी वातावरण प्रदान गर्न सकेमा तथा युवाहरूलाई सीप र अवसरसँग जोड्न सकेमा देशभित्रै हजारौँ रोजगारी सिर्जना गर्न सम्भव छ । विशेष गरी सूचना प्रविधि, डिजिटल सेवा, कृषि व्यवसाय, पर्यटन तथा साना उद्योगका क्षेत्रमा ठुलो सम्भावना रहेको देखिन्छ ।

त्यसै गरी, युवाहरू स्वयंले पनि बदलिँदो समयअनुसार आफूलाई प्रतिस्पर्धात्मक बनाउन आवश्यक छ । केवल परम्परागत जागिरको अपेक्षा गर्ने मानसिकताबाट बाहिर निस्केर सीप, सृजनशीलता तथा उद्यमशीलतालाई प्राथमिकता दिन सकिएमा नयाँ सम्भावनाहरू खुल्न सक्छन्।

आज विश्व डिजिटल अर्थतन्त्रतर्फ अघि बढिरहेको अवस्थामा नेपालका युवाहरूले पनि प्रविधि, भाषा, नवप्रवर्तन तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारको आवश्यकता अनुसार आफूलाई तयार पार्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ । आत्मनिर्भर सोच र व्यावसायिक दृष्टिकोण विकास गर्न सकेमा बेरोजगारीलाई अवसरमा परिवर्तन गर्न सकिने आधारहरू अझ बलियो बन्न सक्छन् ।

अन्ततः बेरोजगारीको समस्या समाधान गर्नु केवल सरकारको दायित्व मात्र होइन, सम्पूर्ण राष्ट्रको साझा जिम्मेवारी हो। जबसम्म युवाहरूले आफ्नै देशमा अवसर, सम्मान र सुरक्षित भविष्यको अनुभूति गर्न सक्दैनन्, तबसम्म विदेश पलायनको क्रम रोकिने सम्भावना अत्यन्त न्यून रहन्छ । बेरोजगारी केवल आम्दानीको अभाव होइन; यसले व्यक्तिको आत्मविश्वास, पारिवारिक स्थिरता, सामाजिक सम्बन्ध तथा राष्ट्रप्रतिको विश्वासलाई समेत गहिरो रूपमा प्रभावित गरिरहेको हुन्छ ।

आज हजारौँ युवाहरू आफ्नो क्षमता, सीप र सपना बोकेर देश छोड्न बाध्य भइरहेका छन् । उनीहरू केवल रोजगारी खोजिरहेका छैनन्, उनीहरू सम्मानजनक भविष्य, स्थिर जीवन र आफ्नो मेहनतको मूल्य खोजिरहेका छन्। तर विडम्बना, आफ्नै देशमा सम्भावना नदेखेपछि उनीहरू परदेशको कठिन यात्रामा निस्कन बाध्य भएका छन् ।

यदि यही अवस्था निरन्तर रहिरह्यो भने नेपालले केवल श्रमिक मात्र होइन, आफ्नो ऊर्जाशील पुस्ता, सृजनशील सोच तथा भविष्य निर्माण गर्ने शक्ति समेत गुमाउँदै जानेछ। युवाहरूको निराशा क्रमशः राष्ट्रप्रतिको अविश्वासमा परिवर्तन हुन सक्छ, जसले दीर्घकालीन रूपमा सामाजिक असन्तुलन, आर्थिक निर्भरता तथा राष्ट्रिय अस्थिरतालाई अझ गहिरो बनाउने खतरा रहन्छ।

त्यसैले अब समय केवल भाषण, आश्वासन र योजनाको घोषणा गर्ने होइन; व्यवहारिक परिवर्तन, प्रभावकारी कार्यान्वयन तथा युवाहरूलाई वास्तविक अवसर प्रदान गर्ने दिशामा अघि बढ्नुपर्ने आवश्यकता छ ।

किनभने कुनै पनि राष्ट्रको भविष्य त्यहाँका युवाहरूको आशा, सङ्घर्ष र सम्भावनामाथि टिकेको हुन्छ, र यदि ती युवाहरूले आफ्नै भूमिमा भविष्य देख्न छोडे भने त्यो अवस्था केवल बेरोजगारीको समस्या मात्र नभई राष्ट्रको अस्तित्व, आत्मनिर्भरता र समृद्धिमाथि उठेको गम्भीर प्रश्नका रूपमा इतिहासमा दर्ज हुन सक्नेछ ।