खोज

ब्रह्माण्डको अथाह गहिराइ र मानव अस्तित्वको अन्तिम सत्य खोज्ने दुई वटा आँखा हुन्– विज्ञान र दर्शन ।

जहाँ आधुनिक विज्ञानले बाह्य जगतलाई प्रयोगशालाको कसीमा राखेर हेर्छ, त्यहाँ हाम्रो पूर्वीय आस्तिक दर्शनले स्वयं ’द्रष्टा’ अर्थात् अवलोकनकर्तालाई नै प्रयोगशाला बनाउँछ ।

हाम्रा वैदिक ऋषिहरूले हजारौँ वर्षअघि नै यो परम सत्य बोध गरिसकेका थिए कि बाहिरको विशाल ब्रह्माण्ड र भित्रको सूक्ष्म पिण्डबिच कुनै तात्त्विक भिन्नता छैन । यो लेख ती सूक्ष्म आयामहरूलाई उजागर गर्ने एउटा विनम्र प्रयास हो, जहाँ वैदिक ऋचाहरू र आधुनिक भौतिक शास्त्रका जटिल सूत्रहरू एउटै लयमा गुञ्जायमान सुनिन्छन् ।

१. वैदिक ’ऋत’ र ब्रह्माण्डीय व्यवस्था

वैदिक वाङ्मयको जग ’ऋत’ को विशाल जगमा अडिएको छ। ऋत भनेको त्यो शाश्वत, अपरिवर्तनीय र प्राकृतिक नियम हो, जसले परमाणुको कम्पनदेखि आकाशगङ्गाको गतिसम्मलाई एउटै अनुशासनमा बाँधेको छ । ऋग्वेदले यसलाई केवल ’प्रकृतिको नियम’ मात्र नभनी अस्तित्वको नैतिक र भौतिक आधार मानेको छ ।

ऋतेन देवा अधि विश्व ओजसा ऋण्वन्त्यग्निं मानुषास इद्धते। (ऋग्वेद १०.१९०.१) यसको दार्शनिक भाव यो हो कि ऋत (परम नियम) बाट नै सत्यको उत्पत्ति भयो र यसैले ब्रह्माण्डको सम्पूर्ण गति र सन्तुलनलाई नियन्त्रण गर्छ ।

आजको विज्ञानले जसलाई ’थर्मोडायनामिक्स’ वा ’गुरुत्वाकर्षणको नियम’ भन्छ, त्यो वास्तवमा ’ऋत’ कै स्थुल अभिव्यक्ति हो। ऋतको विचारले स्पष्ट पार्छ कि यो ब्रह्माण्ड कुनै संयोग वा दुर्घटना होइन, बरु एउटा सुव्यवस्थित, बुद्धिमानी र गणितीय संरचना हो।

२. उपनिषदीय प्रज्ञाः चेतनाको प्रधानता

जब आधुनिक क्वान्टम भौतिकीका पिता मानिने इरविन श्रोडिङ्गर जस्ता वैज्ञानिकहरू उपनिषद्को अध्ययन गर्थे, उनीहरू विस्मित हुन्थे। उपनिषद्ले पदार्थलाई चेतनाको एउटा मधुर प्रतिबिम्ब मात्र मान्छ ।

तैत्तिरीय उपनिषद्को ’पञ्चकोश’ सिद्धान्तले मानव अस्तित्वलाई अन्नमय, प्राणमय, मनोमय, विज्ञानमय र आनन्दमय गरी पाँच तहमा व्याख्या गरेको छ । यहाँ ’विज्ञानमय कोश’ ले बुद्धिको त्यो तहलाई जनाउँछ, जसले पदार्थ र ऊर्जाको सूक्ष्म भेद खुट्याउन सक्छ । मुण्डकोपनिषद्को एउटा प्रसिद्ध मन्त्रले आधुनिक भौतिक शास्त्रको ’अब्जर्भर इफेक्ट’ लाई अचम्मको ढङ्गले चित्रण गर्छः

द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते ।
तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति ।। (मुण्डकोपनिषद् ३.१.१)
यसको मर्म यो हो कि एउटै शरीररूपी वृक्षमा दुई वटा चरा (जीवात्मा र परमात्मा) छन् । एउटा चराले संसारको फल भोग गरिरहेको छ (अनुभव र एन्ट्रोपी), जबकि अर्को चराले केवल साक्षी भावले हेरिरहेको छ (शुद्ध अवलोकन) । क्वान्टम फिजिक्सले पनि आज यही भनिरहेको छ– “जबसम्म द्रष्टाले अवलोकन गर्दैन, तबसम्म कणको अवस्था निश्चित हुँदैन । “अर्थात्, यो दृश्य जगतको अस्तित्व द्रष्टाको चेतना बिना सम्भव छैन ।

३. षड्दर्शनः प्राचीन वैज्ञानिक पद्धतिको आधार
हाम्रा आस्तिक दर्शनका ६ शाखाहरू केवल धार्मिक विश्वास होइनन्, ती त विशिष्ट विज्ञानका आधारशिला हुन् । ऋषिहरूले तर्क, अनुभव र ध्यानको माध्यमबाट जुन निष्कर्ष निकाले, ती आजका वैज्ञानिक खोजभन्दा कम छैनन्ः
वैशेषिक र परमाणुवादः महर्षि कणादले पश्चिमा जगतमा जोन डाल्टनको जन्म हुनुभन्दा हजारौँ वर्ष पहिले नै ’परमाणु’ को अवधारणा संसारलाई दिए । उनले ’पीलुपाक’ र ’पिठरपाक’ प्रक्रियाद्वारा रासायनिक परिवर्तनहरूको जुन व्याख्या गरे, त्यो आजको ’केमिकल रियाक्सन’ को वास्तविक प्राचीन स्वरूप हो ।

सांख्य र विकासवादः महर्षि कपिलको सांख्य दर्शनले प्रकृति र पुरुषको मिलनबाट सृष्टि कसरी विकसित हुन्छ भन्ने सिकाउँछ । यो डार्बिनको विकासवाद भन्दा धेरै गुणा व्यापक छ, किनकि यसले भौतिक विकासका साथै अहङ्कार, मन र बुद्धिको सूक्ष्म विकासलाई पनि समेटेको छ ।

न्याय र तर्कशास्त्रः महर्षि गौतमको न्याय दर्शनले ’प्रमाण’ लाई सबैभन्दा ठूलो महŒव दियो । बिना प्रमाण कुनै पनि कुरालाई सत्य नस्वीकार्नु भन्ने यसको अठोट नै आधुनिक ’साइंटिफिक मेथड’ को मेरुदण्ड हो ।
योग र न्यूरो–साइन्सः पतञ्जलिले प्रतिपादन गरेको योग दर्शन ’चित्तको वृत्ति निरोध’ गर्ने विज्ञान हो । यसले हाम्रो स्नायु प्रणाली र मस्तिष्कको लचकतालाई कसरी सकारात्मक प्रभाव पार्न सकिन्छ भन्ने प्रयोगात्मक विधि प्रदान गर्दछ ।

४. आधुनिक विज्ञान र अद्वैतको लय
अल्बर्ट आइन्स्टाइनको प्रसिद्ध समीकरण भ्अ६२ ले पदार्थ र ऊर्जा एउटै हुन् भन्ने पुष्टि ग¥यो । तर हाम्रा वेदान्तीहरूले यसलाई ’शक्ति’ र ’शिव’ वा ’माया’ र ’ब्रह्म’ को रूपमा धेरै पहिले नै व्याख्या गरिसकेका थिए । ऋग्वेदको नासदीय सूक्तले सृष्टिको आदि विन्दुलाई ’शून्यता’ र ’तप’ को रूपमा वर्णन गर्छ, जुन आधुनिक ’बिग ब्याङ’ र ’ब्ल्याक होल’ को अवधारणासँग आश्चर्यजनक रूपमा मेल खान्छ ।
नासदासीन्नो सदासीत्तदानीं नासीद्रजो नो व्योमा परो यत्। (ऋग्वेद १०.१२९.१)
यसले भन्छ– सुरुमा न ’सत्’ थियो न ’असत्’। यो त्यो ’सिंगुलारिटी’ को अवस्था हो जहाँ समय र स्थानको जन्म नै भएको थिएन ।

५. ऋषि वैज्ञानिक र उनीहरूको अतुलनीय योगदान
हाम्रो परम्परामा ’ऋषि’ भनेको केवल मन्त्र जप्ने व्यक्ति होइन, उनीहरू त प्रयोगशाला बिना नै ब्रह्माण्डको रहस्य सुल्झाउने वैज्ञानिक थिए ।
भास्कराचार्यः न्यूटनभन्दा सदियौँ पहिले उनले ‘सिद्धान्तशिरोमणि’ मा लेखे कि पृथ्वीमा एउटा आकर्षण शक्ति छ जसले आकाशका वस्तुलाई आफूतिर तान्छ ।
महर्षि सुश्रुतः उनलाई ’सर्जरीको पिता’ मानिन्छ । ’सुश्रुत संहिता’ मा ३०० भन्दा बढी शल्यक्रिया विधि र १२५ भन्दा बढी शल्य–उपकरणहरूको वर्णन छ, जसमा प्लास्टिक सर्जरी र मोतियाबिन्दुको उपचार समेत पर्दछन् ।
आचार्य चरकः आयुर्वेदका प्रवर्तक चरकले रोगको लक्षण मात्र होइन, त्यसको मूल कारण र आनुवंशिकी सम्मको ज्ञान राख्थे ।
आर्यभट्टः उनले शून्यको महत्त्व बुझाए, पृथ्वी गोलो छ र यो आफ्नो अक्षमा घुम्छ भन्ने प्रमाणित गरे, र सूर्यग्रहण तथा चन्द्रग्रहणको वैज्ञानिक कारण दिए ।

६. वर्तमानको आवश्यकता र व्यावहारिक मार्ग

आजको संसारमा पूर्वीय दर्शन र विज्ञानको समन्वय किन अपरिहार्य छ ? विज्ञानले हामीलाई बाहिरको संसारमा कसरी सुविधापूर्वक बाँच्ने भन्ने साधन दियो, तर दर्शनले जीवनको उद्देश्य र आन्तरिक शान्तिको मार्ग देखाउँछ।
क) वैज्ञानिक अध्यात्मको शिक्षा: 
विद्यालयहरूमा केवल ’मेकानिकल’ विज्ञान मात्र होइन, ’एथिकल’ विज्ञान सिकाउनु पर्छ । ईशावास्योपनिषद्को “तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा“ अर्थात् त्यागपूर्वक उपभोग गर भन्ने मन्त्रलाई दिगो विकासको मूल मन्त्र बनाउनु पर्छ ।
ख) मानसिक स्वास्थ्यको प्रविधि:
आधुनिक चिकित्साले शरीरको उपचार गर्छ, तर योग र ध्यानको विज्ञानले हाम्रो ’मस्तिष्कको सफ्टवेयर’ लाई नै निर्मल बनाउँछ। तनावपूर्ण आधुनिक जीवनशैलीमा यो एउटा अनिवार्य जीवन–पद्धति बन्नुपर्छ ।
ग) पर्यावरणीय न्याय:
“माता भूमिः पुत्रोऽहं पृथिव्याः“
अर्थात् पृथ्वी मेरो आमा हुन् र म उनको पुत्र हुँ भन्ने वैदिक भावले मात्र आजको वातावरणीय संकट टार्न सक्छ । यो एउटा यस्तो ’इकोलोजिकल साइन्स’ हो, जसले प्रकृतिलाई वस्तु होइन, एउटा जीवन्त एकाइ मान्छ ।

निष्कर्षमा भन्नुपर्दा, पूर्वीय आस्तिक दर्शनले विज्ञानलाई मानव कल्याणको ’साधन’ मान्यो, ’साध्य’ होइन । पश्चिमा विज्ञानले ’कसरी’ को उत्तर दिन्छ भने दर्शनले ’किन’ को । जब यी दुईको मिलन हुन्छ, तब मात्र मानव सभ्यताले पूर्णता पाउँछ ।
वेदान्तको उद्घोष छ– “विद्ययाऽमृतमश्नुते“

अर्थात् विद्या (आत्मज्ञान) र विज्ञानको समन्वयबाट नै अमृतत्व वा परम सुख प्राप्त हुन्छ । आजको युगको वास्तविक माग भनेकै ’वैज्ञानिक ऋषि’ र ’ऋषिक वैज्ञानिक’ हरूको पुनर्जन्म हो, जसले हातमा आधुनिक प्रविधि र हृदयमा प्राचीन ऋषिको जस्तो करुणा बोकेका होउन् ।

अन्त्यमा, यजुर्वेदको यो शान्ति पाठले विज्ञानको अन्तिम लक्ष्यलाई सुन्दर ढङ्गले परिभाषित गर्दछ:
ॐ द्यौ: शान्तिरन्तरिक्षं शान्ति: पृथिवी शान्तिरापः शान्तिरोषधयः शान्ति: ।
यो केवल मन्त्र मात्र होइन, यो ब्रह्माण्डीय सन्तुलनको एउटा घोषणापत्र हो । जबसम्म विज्ञानले यो शान्ति र सन्तुलनलाई आत्मसात् गर्दैन, तबसम्म प्रविधिले मात्र मानिसलाई सुखी बनाउन सक्दैन ।