सामग्री खोज्नुहोस्

नेपाल एकीकरण पूर्व अर्थात नेपाल अधिराज्य निर्माण अघि अहिलेको नेपालको भूगोलमा बाइसी र चौविसी राज्यहरू अस्तित्वमा थिए । कर्णाली क्षेत्रमा बाइसी र गण्डकी क्षेत्रमा चौबिसी राज्यहरू थिए ।

गण्डकी क्षेत्रका चौबीसी राज्यहरू मध्ये धुर्कोट पनि एउटा शक्तिशाली, ऐतिहासिक र महत्वपूर्ण राज्य थियो । गण्डकी क्षेत्रका पाल्पा, गुल्मी, अर्घा, खाँची, प्यूठान, ईस्मा जस्तै धुर्कोट पनि एउटा स्वतन्त्र र सार्वभौम राज्य थियो ।

यसको स्थापना १५ औं शताब्दी अर्थात वि.सं. १४६५ लाई मानिएको छ । पुरानो धुर्कोट राज्य क्षेत्र अहिलेको धुर्कोट गाउँपालिका क्षेत्र हो । धुर्कोट गाउँपालिकामा अहिले नयाँगाउँ, पिपलधारा, हाडहाडे, धुर्कोट रजश्थल, जैसीथोक, बस्तु र वाग्ला वडा (गाविस) पर्दछन् । पुरानो धुर्कोट राज्य क्षेत्र अन्तर्गतको भनभने अहिले मदाने गाउँपालिकामा पर्न गएको छ ।

हाल गुल्मी जिल्लामा अवस्थित पुरानो धुर्कोट राज्य केवल एउटा सानो भूगोलको इतिहास मात्र होइन, यो खस राज्यको विघटन, ठकुरी र मल्ल राजाहरूको उदय र विशेष गरी थापा बंशको विरता र राज्य सञ्चालनको गौरवमय गाथा बोकेको क्षेत्र पनि हो ।

पहिले धुर्कोट राज्यमा ७ सय कुरीया (घर) भएकाले ७ सय धुर्कोट भनिन्थ्यो । धुर्कोट राज्यको नामकरण सम्बन्धमा दुईवटा मत प्रचलित छन्– एउटा पौराणीक पात्र बालक ध्रुवको जीवनीसँग सम्बन्धित भएकाले ध्रुवकोटबाट धुर्कोट नामकरण भएको हो भन्ने र अर्को धुरगाउँमाथी कोट भएकाले धुरमाथी कोटबाट धुर्कोट नामकरण भएको हो भन्ने । मलाई धुर गाउँमाथि कोटबाट धुर्कोट नामकरण भएको हो भन्ने तर्क विश्वासीलो लाग्छ । भौगोलिक रूपमा धुर्कोट एक अत्यन्त सुरक्षित र सामरीक महत्वको स्थानमा अवस्थित राज्य थियो ।

अग्लो डाँडामा रहेको गढी (कोट), चारैतीर भिरालो जमिन र वनजङ्गलले घेरिएको हुँदा यो राज्य शत्रुहरूको आक्रमणबाट सुरक्षीत मानिथ्यो । धुर्कोटको सीमाना जोडीएका छिमेकी राज्यहरू ईश्मा, अर्घा, प्यूठान, बाग्लुङ्ग र गुल्मी थिए । धुर्कोट राज्यको अर्थतन्त्र कृषि र पशुपालनमा आधारित थियो भने सैन्यशक्ति यहाँका लडाकु जातिहरूमा निर्भर थियो ।

थापा बंशको उत्पत्ति र धुर्कोट आगमनः
धुर्काेट राज्यमा थापा बंशको भूमीका वा योगदान बारे बुझ्नको लागी सर्वप्रथम थापा वंश विशेष गरी बगाले थापाको ईतिहास बुझ्न आवश्यक छ । वंशावली अनुसार बगाले थापाहरूको मूल थलो जुम्लाको सिञ्जा वा कालिकोट क्षेत्र मानिन्छ ।

आत्रेय गोत्रका बगाले थापाहरू खस राज्यका सेनापति वा भारदारका रूपमा कार्यरत थिए । किम्बदन्ती अनुसार जब कर्णाली खस साम्राज्य कमजोर हुँदै गयो, थापा लगायतका अन्य खस आर्य समुदायहरू पूर्वतर्फ अर्थात गण्डकी क्षेत्रतर्फ बसाई सरे । यसै क्रममा बगाले थापाहरूका आदिपुरुष वा प्रमुख व्यक्तित्व कालु थापाका सन्ततीहरू नै विभिन्न चौविसी राज्यहरूमा फैलीएका हुन् ।

कर्णाली क्षेत्रबाट मल्ल राजा गण्डकी क्षेत्र वा धुर्कोमा बसाई सर्दा साथमा आएका विभिन्न जातीहरू मध्ये थापा पनि एक थिए भन्ने एउटा अर्को किम्बदन्ती पनि प्रचलित छ । जे होस् यहाँको बगाले थापा वंश सिञ्जा वा कर्णाली क्षेत्रबाट धुर्कोट आएका हुन भन्ने कुरा निर्विवाद छ । यसैले धुर्कोट राज्यको स्थापना कालदेखि नै बगाले थापा बंश बसोबास गरी आएको हो । धुर्काेटमा बगाले थापा बंशको प्रवेशलाई दुई तरीकाले हेर्न सकिन्छ ।

१. शासकका रूपमाः कतिपय स्थानीय वंशावलीले धुर्कोटको शुरुवाती शासक थापा भएको दावी गरेका छन् ।
२. सैनिक प्रशासकका रूपमाः धुर्कोटमा मल्ल वा अन्य ठकुरी राजा हुँदा पनि राज्यको वास्तविक शक्ति (Prime Ministerial Power) र सैनिक नेतृत्व थापा बंशको हातमा थियो ।

धुर्कोट राज्यको स्थापनामा थापा बंशको भूमिकाः धुर्कोट राज्यको स्थापना कहिले भयो भन्ने एकिन मिति थाहा पाउन कठिन भएपनि यसको स्थापना वि.सं. १४६५ तिर अर्थात पन्ध्रौ शताब्दीको आसपासमा भएको मानिएको छ ।

धुर्कोट राज्यको स्थापना र नामकरणमा थापाहरूको पौरख जोडिएको छ । स्थानीय जनश्रुति अनुसार धुर्कोटको गढी (कोट) निर्माणमा थापा समुदायको रगत र पसिना बगेको छ । कोट भनेको केवल राजा बस्ने दरबार मात्र नभएर यो राज्यको प्रशासनिक र सैनिक मुख्यालय पनि हो ।

धुर्कोटको भौगोलिक बनावटलाई हेर्दा, त्यहाँ किल्ला बनाउनु चानचुने काम थिएन । थापा बंशका अगुवाहरूले स्थानिय मगर र अन्य समुदायसँग मिलेर अभेद्य किल्लाको निर्माण गरेका थिए । थापाहरूले आफ्ना बसोबास गर्ने घरहरू समेत किल्ला नजिक बनाएका थिए ।

अहिले पनि कोटको प्रवेशद्वारमा थापाहरूका पुराना घरहरू इतिहासका साक्षीका रूपमा रहेका छन् । धुर्कोटे थापाहरूको वंशावली अध्ययन गर्दा के देखिन्छ भने उनीहरूले आफूलाई धुर्कोटे बगाले थापा भनेर चिनाउनमा गर्व गर्दछन् ।

यसबाट के स्पष्ट हुन्छ भने धुर्कोट राज्यको पहिचानसँग थापा बंशको अस्तित्व अभिन्न रूपमा जोडिएको छ । राज्य स्थापनाको चरणमा छिमेकी राज्यहरू विशेषगरी ईस्मा र अर्घासँगको सिमा विवाद सुल्झाउन र राज्यको सिमाना कोर्नमा थापा बंशका योद्धाहरूले निर्णायक भूमिका खेलेका थिए ।

धुर्कोटको शासन व्यवस्था र थापाको इतिहासः
धुर्कोट राज्यको इतिहासमा थापा भारदारको चर्चा निकै प्रख्यात छ । चौविसी राज्यहरूको शासन व्यवस्थामा राज्य सर्वशक्तिमान भएपनि राज्य सञ्चालनका लागी “थर घर”वा “भारदार” हरूको ठूलो महत्व हुन्थ्यो । गोर्खामा पाण्डे, पन्त, अर्याल, खनाल, बोहोरा र रानाहरू थरघर भएजस्तै धुर्कोटमा थापाहरू राज्यका मेरुदण्ड थिए ।

धुर्कोट राज्यको काजी (प्रधानमन्त्री सरहको पद), सेनापति र प्रमुख सल्लाहकारहरू प्रायः थापा वंशका व्यक्ति हुन्थे । राजाले कुनै पनि निर्णय लिनु पूर्व जस्तै युद्ध घोषणा गर्ने, सन्धी गर्ने वा कर लगाउने विषयमा थापाकाजीहरूसँग परामर्श लिन्थे । यसले धुर्कोटमा थापाहरूको राजनीतिक दबदबा कति थियो भन्ने प्रष्ट पार्दछ । धुर्कोट सानो राज्य भएपनि यसको सैन्य शक्ति बलियो थियो ।

यसको मुख्य कारण थापा बंशको लडाकु स्वभाव थियो । बगाले थापाहरू जन्मजात योद्धा मानिन्थे । छिमेकी राज्य इस्मा र गुल्मीसँग धुर्कोटको पटक पटक युद्ध भईरहन्थ्यो । ती युद्धहरूमा अग्रमोर्चामा लड्ने र गढीको रक्षा गर्ने जिम्मेवारी थापा कमाण्डरहरूको हुन्थ्यो ।

धुर्कोटे राजा र थापा बंशवीचको सम्बन्ध:
धुर्कोटका राजाहरूको बंशावली हेर्दा प्रायः मल्ल वा शाही उपाधी भेटिन्छ । नेपालको इतिहासमा एउटा रोचक पक्ष के छ भने खस आर्य समुदायका शक्तिशाली व्यक्तिहरूले शासक भएपछि आफूलाई “राजपुत” देखाउन मल्ल, शाह वा सिंह जस्ता उपाधी धारण गर्ने चलन थियो । धेरै ईतिहासकारहरूको तर्क यो छ की धुर्कोटका शासकहरू मुलतः खस थिए ।

कतिपय अवस्थामा थापाकाजीहरूले नै राज्यको उत्तराधिकारी चयन गर्नमा भूमिका खेल्थे । राजा कमजोर भएका अवस्थामा वा राजाको अनुपस्थितीमा राज्यको बागडोर थापा भारदारहरूले नै सम्हाल्थे । राजा र थापा बंशविचको सम्बन्ध नङ् र मासु जस्तै थियो । राजाको सुरक्षाको जिम्मा पनि विशेष तालिम प्राप्त थापा युवाहरूलाई दिइन्थ्यो ।

नेपाल एकिकरण अभियान र धुर्कोटको वीरता र बलिदानः
धुर्कोट राज्यको इतिहास र थापा वंशको भूमिकाको सबैभन्दा रोमाञ्चक र महत्वपूर्ण अध्याय नेपाल एकिकरणको समयमा देखिन्छ । जब गोर्खाका राजा पृथ्वीनारायण शाह र पछि उनका छोरा बहादुर शाहले नेपाल एकिकरणको अभियान चलाए, तब चौविसी राज्यहरूमा ठूलो हलचल मच्चियो । बहादुर शाहको नायवी कालमा जव गोर्खाली सेना पश्चिम तर्फ बढ्यो ।

गुल्मी, अर्घा, खाँची हुँदै गोर्खाली फौज धुर्कोट आइपुग्यो । तब धुर्कोटमा राज्य र जनता दुबैलाई आफ्नो स्वाधिनता गुम्ने डर थियो । गोर्खाका अमरसिंह थापाको नेतृत्वमा आएको गोर्खाली फौज र धुर्कोट राज्य बीच घमासान युद्धको अवस्था सिर्जना भयो । यहाँ एउटा रोचक संयोग के छ भने आक्रमण गर्ने गोर्खाली सेनापति पनि बगाले थापा थिए भने रक्षा गर्ने धुर्कोटे सेनाको मुख्य शक्ति पनि बगाले थापा नै थिए ।

धुर्कोटको गढीबाट गोर्खाली सेनालाई धुर्कोटे सेनाले कडा टक्कर दियो । धुर्कोट सानो राज्य भएपनि त्यहाका योद्धाहरूले आत्म समर्पण गर्नुकोसट्टा लडेर मर्ने प्रण लिएका थिए । यद्यपी विशाल गोर्खाली सैन्य सङ्गठन र आधुनिक हतियारका सामु धुर्कोटको परम्परागत सेना धेरै दिन टिक्न सकेन । अन्तः धुर्कोट राज्य नेपालमा विलय भयो ।

एकिकरण पछिको भूमिकाः
धुर्कोट राज्य नेपालमा गाभिएपछि पनि त्यहाँका थापा बंशको महत्व घटेन । गोर्खा सरकारले धुर्कोटे थापाहरूको वीरता देखेर उनीहरूलाई नेपाली सेनामा उच्च स्थान दिए । धेरै धुर्कोटे थापाहरू पछि गएर नेपालको पश्चिमी किल्लाहरू कुमाउ, गढवाल, काँगडाको रक्षामा खटिए । यसरी पहिले धुर्कोट राज्यका रक्षक थापाहरू विशाल नेपालका रक्षकका रूपमा खटिए ।

सामाजिक तथा साँस्कृतिक योगदानः धुर्कोटमा थापा बंशको भूमिका केवल राजनीति र युद्धमा मात्र सीमित थिएन । यहाँको समाज, सँस्कृति र धर्म रक्षामा पनि उनीहरूको गहिरो छाप छ । धुर्कोट कोटमा रहेका देवी मन्दिरहरू विशेष गरी दशैको बेला हुने पूजाआजामा थापाहरूको विशेष भूमिका हुन्थ्यो, हुन्छ । आज पनि धुर्कोटमा दशैको बेला सरायँ नाच अर्थात तरबार नाच नाचिन्छ । जुन युद्ध कौशलताको प्रदर्शन हो । यो परम्परालाई जोगाउन थापा बंशको पुखौँदेखि योगदान रही आएको छ ।

पहिले गाउँघरमा झै झगडा मिलाउने, न्याय निसाफ गर्ने, काममा स्थानिय मुखिया वा जिम्मावालको भूमिका हुन्थ्यो । धुर्कोट क्षेत्रमा थापाहरूले यो भूमिका निर्वाह गरेका थिए । जिम्मावाल व्यवस्थाको अन्तसम्मै धुर्कोटमा जिम्मवालको भूमिका थापा परिवारमा थियो । उनीहरूले समाजमा अनुशासन कायम राख्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए ।

एतिहासिक दस्तावेज र बंशावलीहरूको विश्लेषणः धुर्कोट राज्य र थापा बंशको सम्बन्धलाई पुष्टी गर्न विभिन्न ऐतिहासिक पत्र, ताम्रपत्र र लालमोहरहरू प्रमाणका रूपमा रहेका छन् । नेपाल एकिकरण पछि राजा गिर्वाणयुद्ध विक्रम शाह वा राजेन्द्र विक्रम शाहका पालामा धुर्कोटे थापाहरूलाई दिईएका जग्गा जमिनका सनदहरू र लालमोहरहरूले उनीहरूको तत्कालिन हैसियत प्रष्ट पार्दछ ।

यि दस्तावेजहरूमा थापाहरूलाई काजी, सरदार वा सुवेदार जस्ता पद्वीले सम्बोधन गरिएको पाइन्छ । आधुनिक धुर्कोटको विकासमा पनि थापा बंशका सन्ततीहरूको भूमिका अग्रणी छ । राजनीति, शिक्षा र समाजसेवामा यहाँ थापाहरूले नेतृत्व गरेका छन् । पहिले तरबार चलाएर राज्य चलाउने थापाहरू अहिले कलम र विचारले समाज परिवर्तनमा लागेका छन् ।

निष्कर्षः
धुर्कोट राज्यको इतिहासमा थापा बंशको भूमिका वा योगदान महत्वपूर्ण र अविष्मरणीय छ । थापा बंशको इतिहास स्वर्ण अक्षरले कँुदिएको छ । धुर्कोट राज्यको जन्म, विकास र सुरक्षामा थापा बंशको रगत र पसिना मिसिएको छ ।

चाहे त्यो राज्य स्थापनाको समयमा होस्, चाहे प्रशासनिक सञ्चालनमा होस् वा चाहे गोर्खाली फौजसँगको अन्तिम युद्धमा होस् थापाहरू सधै अग्र मोर्चामा रहे । अतः धुर्कोट बगाले थापाहरूको वीरता, स्वाभिमान र शासन कौशलको एउटा एतिहासिक प्रतिक हो ।

यद्यपी ऐतिहासिक कोटको संरक्षणमा अझै धेरै काम गर्न बाँकी छ । धुर्कोट गाउँपालिकाले अहिले यो कोटको संरक्षण, सम्बर्धन र पर्यटकीय प्रबर्धनको लागि योजना बनाएर काम अघि बढाएको छ । गाउँपालिकाको यो काम स्तुत्य छ । थापा बंशको इतिहास झल्किने सङ्ग्रहालय, पूराना हतियारहरूको प्रदर्शन र इतिहासको अभिलेखिकरण गर्न सकेमा यो राम्रो पर्यटकीय गन्तव्य बन्न सक्छ ।

धुर्कोटलाई अब साँस्कृतिक पर्यटनको माध्यमबाट अघि बढाउन सकिन्छ । धुर्कोटको गढी पुनः निर्माण गर्ने, धुर्कोटे थापाहरूको विश्वव्यापी सञ्जाल गठन गरी सहयोग सङ्कलन गर्ने, पूराना हातहतियार सङ्कलन गरी सङ्ग्रहालय बनाउने जस्ता काम गरी धुर्कोटलाई राम्रो पर्यटकीय गन्तव्य बनाउन सकिन्छ । धुर्कोट राज्यको इतिहासमा थापा बंशको भूमिका र योगदान शासक वा प्रशासकको रूपमा मात्र नभई सभ्यता निर्माताको रूपमा देखिन्छ ।

उनीहरूले जङ्गल फाँडेर बस्ती बसाए, ढुङ्गा काटेर किल्ला बनाए र रगत बगाएर माटोको रक्षा गरे । यो गाथा नेपाली इतिहासको एउटा अमूल्य निधि हो । धुर्कोटमा बसोबास गर्ने थापाहरू मुख्यतया आत्रेय गोत्रका हुन् ।

इतिहासकार योगी नरहरीनाथका अनुसार बगाले थापाहरू खस क्षेत्री हुन् र उनीहरूको उद्गमस्थल जुम्लाको सिञ्जा उपत्यका हो । सिञ्जाबाट पूर्वतर्फ लाग्ने क्रममा उनीहरूले विभिन्न स्थानमा “कोट” हरू स्थापना गरे । यीमध्ये धुर्कोट पनि एक प्रमुख र स्थायी केन्द्र बन्यो ।
(एआईको सहयोगमा)