सामग्री खोज्नुहोस्

हिन्दू धर्ममा ३३ कोटी देवताको अवधारणा प्राचीनकालदेखि प्रचलित छ । धार्मिक अनुष्ठान, पूजापाठ र प्रवचनमा यसको चर्चा सुनिन्छ । नेपाली समाजमा ३३ कोटी देवता भन्नाले सामान्यतया ३३ करोड देवता भन्ने बुझिन्छ ।

तर वास्तवमा ती देवता को को हुन ? उनीहरूको नाम के हो ? के शास्त्रमा साँच्चै ३३ करोड देवताको उल्लेख छ ? यी प्रश्नको उत्तर खोज्न वैदिक साहित्य र उपनिषद्हरूको सन्दर्भ बुझ्न आवश्यक हुन्छ । हिन्दू परम्परामा देवताहरूलाई प्रकृति, शक्ति, सृष्टि, समय र जीवनका विभिन्नपक्षसँग जोडेर व्याख्या गरिएको छ । ३३ कोटी देवताको अवधारणाले पनि प्राचीन वैदिक समाजले संसार र प्राकृतिक शक्तिलाई कसरी बुझ्थ्यो भन्ने कुरा देखाउँछ ।

३३ कोटी देवता भन्नाले के बुझिन्छ ?

संस्कृतमा ‘कोटी’ शब्दको अर्थ प्रसङ्ग अनुसार ‘प्रकार’ वा ‘करोड’ हुन सक्छ । नेपाली समाजमा ३३ कोटी भन्नाले ३३ करोड भन्ने मान्यता लोकप्रिय छ । तर बृहदारण्यक उपनिषद्, तेस्रो अध्यायको नवौँ खण्डमा ३३ देवताको वर्गीकरण उल्लेख छ । त्यसमा आठ वसु, एघार रुद्र, बाह्र आदित्य, इन्द्र र प्रजापति समावेश छन् । आठ, एघार, बाह्र, एक र एक जोड्दा जम्मा ३३ हुन्छ । यसैले ३३ कोटीलाई ३३ प्रकारका देवताभनेर बुझ्ने व्याख्याको बलियो शास्त्रीय आधार छ । तर ३३ करोड भन्ने लोकप्रिय धार्मिक मान्यता कसरी ऐतिहासिक रूपमा विकसित भयो भन्ने विषयमा एउटै सर्वमान्य निष्कर्ष छैन । त्यसैले शब्दको अर्थ मात्रका आधारमा कुनै एक व्याख्यालाई सबै प्रसङ्गमा अन्तिम ठहर गर्नु उचित हुँदैन।

आठ वसु को को हुन ?

पहिलो समूह आठ वसुको हो । बृहदारण्यक उपनिषद्मा अग्नि, पृथ्वी, वायु, अन्तरिक्ष, आदित्य, द्यौ, चन्द्रमा र नक्षत्रलाई वसुहरूसँग सम्बन्धित प्राकृतिक तत्वका रूपमा व्याख्या गरिएको छ । अग्निआगो र ऊर्जासँग सम्बन्धित छन् । पृथ्वी जीवहरूको आधार हो । वायु जीवनका लागि आवश्यक हावासँग सम्बन्धित छ । अन्तरिक्ष पृथ्वी र आकाशबीचको क्षेत्र हो । आदित्य सूर्य तथा प्रकाशसँग सम्बन्धित छन् । द्यौले आकाशीय वा स्वर्गीय क्षेत्रलाई जनाउँछ । चन्द्रमा र नक्षत्रले आकाशीय पिण्ड तथा समयचक्रको महत्व देखाउँछन् । यस व्याख्याले प्रकृतिका तत्वलाई वैदिक परम्परामा धार्मिक महत्त्व दिइएको देखाउँछ । अन्य पुराणिक ग्रन्थमा आठ वसुका व्यक्तिगत नाम भने फरक रूपमा पाइन्छन् ।

एघार रुद्र को को हुन ?

दोस्रो समूह एघार रुद्रको हो । रुद्र वैदिक साहित्यका प्रमुख देवता हुन् र पछिल्लो हिन्दू परम्परामा उनीहरूको सम्बन्ध भगवान् शिवसँग जोडिएको छ । रुद्रलाई शक्ति, परिवर्तन र विनाशसँग सम्बन्धित रूपमापनि बुझिन्छ । बृहदारण्यक उपनिषद्मा एघार रुद्रलाई शरीरका दस इन्द्रिय र मनसँग प्रतीकात्मक रूपमा जोडिएको छ । यसले देवताको व्याख्यामा मानव शरीर र मन सम्बन्धी दार्शनिक अर्थ पनि रहेको देखाउँछ । अन्य पुराणिक परम्परामा रुद्रका नाम फरक पाइन्छन् । एउटा प्रचलित सूचीमा मन्यु, मनु, महिनास, महान्, शिव, ऋतुध्वज, उग्ररेता, भव, काल, वामदेव र धृतव्रत उल्लेख गरिन्छ । यो सूची सबै ग्रन्थमा समान छैन र बृहदारण्यक उपनिषद्को प्रत्यक्ष नामावलीपनि होइन ।

बाह्र आदित्य को को हुन ?

तेस्रो समूह बाह्र आदित्यको हो । आदित्यहरू सूर्य, प्रकाश र ब्रह्माण्डीय व्यवस्थासँग सम्बन्धित देवता हुन् । बाह्र आदित्यलाई वर्षका बाह्र महिनासँग जोडेर व्याख्या गर्ने परम्परा पनि पाइन्छ ।

एउटा पुराणिक नामावली अनुसार बाह्र आदित्य धाता, मित्र, अर्यमा, शक्र, वरुण, अंश, भग, विवस्वान्, पूषा, सविता, त्वष्टा र विष्णु हुन् । विभिन्न ग्रन्थमा नामको सूची केही फरक हुन सक्छ । आदित्यहरूको अवधारणाले सूर्य, समय, ऋतु परिवर्तन र प्राकृतिक व्यवस्थाको महत्व देखाउँछ । कृषि र दैनिकजीवन प्रकृतिसँग निकट रूपमा जोडिएको समाजमा सूर्य र समयचक्रको धार्मिक महत्त्व हुनु स्वाभाविक थियो।

इन्द्र र प्रजापति को हुन ?

चौथो समूहमा इन्द्र र प्रजापति पर्छन् । इन्द्र वैदिक साहित्यका प्रमुख देवता हुन् । उनलाई देवताका राजा, वज्रधारी, पराक्रम र वर्षासँग सम्बन्धित देवताका रूपमा वर्णन गरिएको छ । ऋग्वेदमा इन्द्रको महत्त्वपूर्ण स्थान छ । वर्षा कृषि र जीवनकालागि आवश्यक भएकाले इन्द्रको पूजा वैदिक परम्परामा विशेष महत्वको थियो । प्रजापति सृष्टि, प्रजनन र जीवहरूको उत्पत्तिसँग सम्बन्धित देवता हुन् । वैदिक साहित्यमा उनलाई सृष्टिको विकास र प्राणीहरूको उत्पत्तिसँग जोडिएको छ । यसरी इन्द्र शक्ति र पराक्रमसँग सम्बन्धित छन् भने प्रजापति सृष्टि र जीवनको निरन्तरताका प्रतीकका रूपमा बुझिन्छन् ।

३३ करोड देवता भन्ने मान्यता के हो ?

हिन्दू धर्ममा समयक्रमसँगै अनेक सम्प्रदाय, अवतार, स्थानीय देवता र देवीदेवताको पूजा विकसित भयो। विष्णु, शिव, दुर्गा, लक्ष्मी, सरस्वती, गणेश, राम र कृष्णजस्ता देवदेवी धार्मिक जीवनका महत्वपूर्ण अङ्ग बने । विभिन्न समुदायमा स्थानीय धार्मिक परम्परा पनि विकसित भए। यस विविधताले देवताको संख्या अत्यन्त ठूलो रहेको लोकप्रिय धारणालाई स्थान दिएको हुन सक्छ ।

तर ३३ करोड देवताको मान्यता ठ्याक्कै कसरी विकसित भयो भन्ने विषयमा एउटै सर्वमान्य ऐतिहासिक निष्कर्ष छैन । त्यसैले ३३ करोड भन्ने लोकप्रिय मान्यता र वैदिक साहित्यमा पाइने ३३ देवताको वर्गीकरणलाई छुट्टाछुट्टै बुझ्नु आवश्यक छ । साथै, रुद्र, वसु र आदित्यका नाम विभिन्न ग्रन्थमा फरक हुन सक्ने भएकाले सबै नाम एउटै शास्त्रीय सूचीमा समान रूपमा पाइन्छन् भन्न मिल्दैन ।

ध्यान दिनुपर्ने कुरा :

यहाँ ‘नाम अनुसार ३३ देवता’ खोज्दा एउटा भिन्नता बुझ्नुपर्छ । बृहदारण्यक उपनिषद्ले आठ वसुका रूपमा आठ प्राकृतिक तत्व उल्लेख गर्छ, तर एघार रुद्र र बाह्र आदित्यका सबै व्यक्तिगत नामलाई एउटै ठाउँमा आधुनिक सूचीको शैलीमा प्रस्तुत गर्दैन । त्यसैले रुद्र र आदित्यका माथि दिइएका नाम पुराणिक परम्परामा पाइने उदाहरण हुन्, उपनिषद्को एउटै पूर्ण नाम सूची होइनन । हिन्दू धर्मका ग्रन्थहरू लामो समयावधिमा र विभिन्न परम्परामा विकसित भएकाले नाम, संख्या र व्याख्यामा भिन्नता देखिनु अस्वाभाविक होइन । धार्मिक विषयको अध्ययन गर्दा कुनै मान्यतालाई उपहास गर्नु वा प्रमाण नहेरी सबै व्याख्यालाई ऐतिहासिक तथ्य मान्नु दुवै उचित हुँदैन । शास्त्रमा के लेखिएको छ, त्यसको भाषिक अर्थ के हो र पछि समाजमा कस्तो परम्परा विकसित भयो भन्ने कुरा छुट्याएर हेर्नुपर्छ । यसरी अध्ययन गर्दा आस्थाको सम्मानगर्दै विषयलाई तथ्यपरक रूपमा बुझ्न सकिन्छ ।

धार्मिक तथा दार्शनिक महत्वः

३३ देवताको अवधारणा देवताको नाम गन्ने विषयमा मात्र सीमित छैन । आठ वसुको व्याख्याले प्रकृतिका तत्वको महत्व देखाउँछ । एघार रुद्रको उपनिषद्सम्बन्धी व्याख्याले मानव शरीर र मनसँग प्रतीकात्मक सम्बन्ध प्रस्तुत गर्छ । बाह्र आदित्यले सूर्य, समय र ब्रह्माण्डीय व्यवस्थालाई जोड्छन् । इन्द्र र प्रजापतिले शक्ति, वर्षा र सृष्टिसम्बन्धी धारणालाई प्रतिनिधित्व गर्छन् । हिन्दू धर्मका विभिन्न सम्प्रदायले देवता र परम सत्यको सम्बन्धलाई आ– आफ्नै दृष्टिकोणबाट व्याख्या गरेका छन । उपनिषद्हरूमा ब्रह्म र आत्माबारे गहिरो दार्शनिक चर्चा पाइन्छ । त्यसैले यस विषयको अध्ययन गर्दा धार्मिक आस्था, संस्कृत शब्दको अर्थ र ग्रन्थको ऐतिहासिक सन्दर्भलाई ध्यान दिनुपर्छ ।

निष्कर्ष

‘को को हुन् त ३३ कोटी देवता?’ भन्ने प्रश्नको वैदिक आधारमा उत्तर खोज्दा आठ वसु, एघार रुद्र, बाह्र आदित्य, इन्द्र र प्रजापति गरी ३३ देवताको वर्गीकरण भेटिन्छ । बृहदारण्यक उपनिषदमा यसको उल्लेख छ । तर, विभिन्न पुराणिक ग्रन्थमा यी समूहका व्यक्तिगत नाम र विवरण फरक हुन सक्छन् । नेपाली समाजमा ३३ कोटी देवता भन्नाले ३३ करोड देवता भन्ने मान्यता लोकप्रिय छ, जबकि वैदिक साहित्यले ३३ देवताको वर्गीकरण प्रस्तुत गर्छ । यस विषयलाई बुझ्न दुवै धारणाको सन्दर्भ छुट्याउनु आवश्यक छ । यसको अध्ययनले हिन्दू धर्मको विविधतामात्र होइन, प्राचीन समाजले प्रकृति, समय, जीवन र सृष्टिलाई बुझ्ने गरेको धार्मिक तथा दार्शनिक प्रयास पनि उजागर गर्छ । यसैले ३३ कोटी देवताको चर्चा गर्दा वैदिक वर्गीकरण र जनमानसमा प्रचलित ३३ करोडको धारणाबीचको अन्तर स्पष्ट पार्नु नै सबैभन्दा सान्दर्भिक हुन्छ ।