© 2026
नवलपरासी ।
जिल्लामा ६५ जना मिर्गौलाका बिरामी डायलासिस सेवा पाउने प्रतीक्षामा छन् । सीमित जनशक्ति, शय्या र उपकरणका कारण पृथ्वीचन्द्र अस्पतालले सबै बिरामीलाई सेवा दिन सकिरहेको छैन । तर जिल्लाकै दुई नगरपालिकामा भने करोडौँ रूपैयाँ मूल्यका डायलासिस मेसिन उपलब्ध भएर पनि सञ्चालनमा आउन सकेका छैनन् । आवश्यक पूर्वाधार, आर्थिक स्रोत र दक्ष जनशक्तिको व्यवस्था गर्न नसक्दा ती मेसिन लामो समयदेखि थन्किएका हुन् ।
बिरामी उपचारका लागि पालो कुर्नुपर्ने अवस्था एकातिर छ भने अर्कोतिर सरकारी तथा दातृ निकायको सहयोगमा प्राप्त करोडौँका उपकरण प्रयोगविहीन छन् । जिल्लाको बर्दघाट र सुनवल नगरपालिकामा रहेका डायलासिस मेसिन सञ्चालनमा ल्याउन नसक्दा स्वास्थ्य क्षेत्रमा भएको ठूलो लगानीको सदुपयोग हुन सकेको छैन । बिरामीले जिल्लामै सहज उपचार पाउन नसकिरहेको अवस्थामा उपलब्ध उपकरणसमेत प्रयोगमा नआउनुले स्थानीय तहको योजना, प्राथमिकता र व्यवस्थापकीय क्षमतामाथि प्रश्न उठाएको छ ।
मिर्गौलासम्बन्धी रोगबाट पीडित बिरामीलाई आफ्नै जिल्लामा सहज रूपमा उपचार सेवा उपलब्ध गराउने उद्देश्यले विभिन्न अस्पताल तथा स्थानीय तहलाई उपलब्ध गराइएका मेसिन आवश्यक भौतिक संरचना र जनशक्तिको अभावमा प्रयोगविहीन बनेका हुन् । मेसिन खरिद तथा प्राप्त गर्न ठूलो रकम खर्च भए पनि तिनलाई सञ्चालन गर्ने पूर्वतयारी नहुँदा राज्य र दातृ निकायको लगानी खेर जाने जोखिम बढेको छ । अर्कोतर्फ, नियमित डायलासिस गराउनुपर्ने बिरामी उपचारका लागि जिल्ला बाहिर जानुपर्ने वा सीमित अस्पतालमा पालो कुर्नुपर्ने बाध्यतामा छन् ।
बर्दघाट नगरपालिका–१४ स्थित सहिद स्मृति अस्पताललाई विसं २०८१ मा नेपाल सरकारको समन्वयमा रोटरी क्लब धुलिखेलले उपलब्ध गराएका छ वटा डायलासिस मेसिन हालसम्म सञ्चालनमा आउन सकेका छैनन् । करिब एक करोड २० लाख रूपैयाँ मूल्य बराबरका ती मेसिन आवश्यक भौतिक संरचना र आर्थिक स्रोतको अभावमा प्रयोगविहीन बनेका हुन् ।
अस्पताल व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष डिबीबहादुर थापाका अनुसार लामो समयदेखि मेसिन सञ्चालनमा ल्याउने प्रयास भइरहेको भए पनि आवश्यक पूर्वाधार निर्माण र आर्थिक व्यवस्थापन हुन नसक्दा सेवा सुरु गर्न सकिएको छैन । मेसिन उपलब्ध भइसकेपछि पनि सेवा सञ्चालनको वातावरण तयार नहुँदा बिरामीले त्यसको लाभ लिन पाएका छैनन् ।
यता, बर्दघाट नगर अस्पतालका सूचना अधिकारी रमेशचन्द्र न्यौपानेले मन्त्रालयसँग आवश्यक पहल भइरहेको बताएका छन् । सम्बन्धित मन्त्रालयका प्राविधिकले अवलोकन गरी अनुमति दिएमा चौपत्तास्थित सामुदायिक अस्पतालबाटै डायलासिस सेवा सञ्चालन गर्ने तयारी रहेको उनले जानकारी दिए । नगरपालिकाले आफ्नै अस्पतालमा सेवा सञ्चालन गर्ने योजना बनाए पनि त्यसका लागि आवश्यक व्यवस्थापन र पूर्वाधारको काम अझै टुङ्गिएको छैन ।
बर्दघाट नगरपालिकाको आफ्नै अस्पतालसमेत कोभिड महामारीका बेला निर्माण गरिएको आइसोलेसन भवनमा सञ्चालन भइरहेको छ । नगरपालिकाले चौपत्तास्थित सामुदायिक अस्पतालबाट डायलासिस सेवा सञ्चालन गर्ने भन्दै दुई वर्षदेखि मेसिन राखेको स्थानीयको भनाइ छ । अस्पताल सञ्चालनका लागि आवश्यक संरचना र व्यवस्थापन सुनिश्चित नगरी उपकरण ल्याउँदा अहिले ती मेसिन प्रयोगविहीन बनेका हुन् ।
त्यस्तै, सुनवल नगरपालिकामा पनि करोडौँ रूपैयाँ मूल्यका पाँच वटा डायलासिस मेसिन थन्किएका छन् । बुटवलस्थित मुटु अस्पतालले केही महिनाअघि उपलब्ध गराएका ती मेसिनको मूल्य करिब साढे आठ करोड रूपैयाँ रहेको बताइएको छ । तर सुनवल नगरपालिकाको आफ्नै अस्पताल निर्माणाधीन अवस्थामा रहेकाले मेसिन सञ्चालनमा ल्याउन सकिएको छैन ।
सुनवलमा १५ शय्याको अस्पताल निर्माण भइरहेको छ । अस्पताल भवन निर्माण सम्पन्न हुन अझै समय लाग्ने अनुमान स्थानीयको छ । अस्पताल सञ्चालनमा आएपछि आवश्यक व्यवस्थापन गरेर डायलासिस सेवा सुरु गर्ने नगरपालिकाको योजना छ । तर अस्पताल निर्माणको काम सम्पन्न हुनुअघि नै मेसिन प्राप्त गरेर राख्दा ती उपकरण तत्काल बिरामीको सेवामा उपयोग हुन सकेका छैनन् ।
सुनवल नगरपालिकाका नगरप्रमुख विमला अर्यालले आर्थिक स्रोत र प्राविधिक जनशक्तिको अभावमा मेसिन सञ्चालन गर्न नसकिएको बताइन् । अस्पताल निर्माण सम्पन्न भएपछि आवश्यक जनशक्ति र अन्य व्यवस्थापन मिलाएर सेवा सञ्चालन गर्ने उनको भनाइ छ । तर अस्पताल निर्माण र सेवा सञ्चालनका लागि आवश्यक तयारी कहिलेसम्म पूरा हुन्छ भन्ने स्पष्ट समयसीमा भने देखिएको छैन ।
जिल्लामा डायलासिस सेवा लिन आउने बिरामीको चाप बढ्दै गएको छ । पृथ्वीचन्द्र अस्पतालमा सीमित शय्या र उपकरणका कारण सबै बिरामीलाई सेवा दिन कठिनाइ भइरहेको अस्पतालका प्रमुख वृजकुमार यादवले बताए । उनका अनुसार अस्पतालमा हाल चार वटा डायलासिस शय्या मात्र छन् । ती शय्याबाट पालैपालो सीमित बिरामीलाई सेवा दिनुपरेको छ ।
अस्पतालका अनुसार सुरुमा १७ जना बिरामीलाई डायलासिस सेवा दिइँदै आएको थियो । तीमध्ये हालसम्म पाँच जनाको मृत्यु भइसकेको छ भने १२ जनाले नियमित सेवा लिइरहेका छन् । जिल्लाका थप ६५ जना बिरामी डायलासिस सेवा पाउने प्रतीक्षामा छन् । आवश्यक मेसिन र दक्ष जनशक्तिको अभावमा नयाँ बिरामीलाई सेवा विस्तार गर्न नसकिएको अस्पतालले जनाएको छ ।
पृथ्वीचन्द्र अस्पतालले सीमित स्रोतसाधनका बिच विगत दुई वर्षदेखि डायलासिस सेवा सञ्चालन गर्दै आएको छ । बिरामीको संख्या बढ्दै गए पनि सेवा विस्तारका लागि आवश्यक उपकरण र जनशक्ति थपिन सकेको छैन । यस्तो अवस्थामा जिल्लाका अन्य स्थानमा प्रयोगविहीन अवस्थामा रहेका मेसिन सञ्चालनमा ल्याउन सके प्रतीक्षामा रहेका बिरामीलाई ठूलो राहत पुग्ने अस्पतालको अपेक्षा छ ।
चार वटा शय्याबाट सीमित बिरामीलाई सेवा दिइरहेको पृथ्वीचन्द्र अस्पताललाई बर्दघाट र सुनवल नगरपालिकाले आवश्यक मेसिन तथा जनशक्ति उपलब्ध गराएर सहयोग गर्न सक्ने सम्भावना पनि छ । दुवै पालिकामा रहेका उपकरणमध्ये केही मेसिन र आवश्यक स्वास्थ्यकर्मीको व्यवस्थापन गरी पृथ्वीचन्द्र अस्पतालमै सेवा विस्तार गर्न सकिने विकल्पबारे समेत छलफल हुन सकेको छैन । तर सम्बन्धित निकायबिच प्रभावकारी समन्वय नहुँदा कतै करोडौँका मेसिन थन्किएका छन् भने कतै उपकरण अभावमा बिरामीले उपचार पाउन सकेका छैनन् ।
अस्पतालमा डायलासिस सेवा लिन आउने बिरामीको चाप बढी भएकाले सबैलाई सहज रूपमा सेवा उपलब्ध गराउन नसकिएको व्यवस्थापक सीमा काफ्लेले बताइन् । जिल्लाका अन्य स्थानमा प्रयोगविहीन अवस्थामा रहेका मेसिन सञ्चालनमा ल्याउन सके बिरामीलाई ठूलो राहत पुग्ने उनको भनाइ छ । मिर्गौलाका बिरामीले नियमित रूपमा डायलासिस गराउनुपर्ने भएकाले उपचार सेवामा हुने सामान्य ढिलाइले समेत उनीहरूको दैनिक जीवन प्रभावित हुने उनले बताइन् । जिल्लामै पर्याप्त सेवा उपलब्ध नहुँदा बिरामी तथा आफन्तले आर्थिक भार, समय र यात्राको कठिनाइसमेत बेहोर्नुपरेको उनको भनाइ छ ।
डायलासिस सेवा नियमित र समयमै पाउनु मिर्गौलाका बिरामीका लागि अत्यन्त आवश्यक हुन्छ । यस्तो उपचारका लागि पटकपटक अस्पताल धाउनुपर्ने भएकाले जिल्लामै पर्याप्त सेवा उपलब्ध नहुँदा बिरामी र उनीहरूका परिवारलाई थप आर्थिक तथा मानसिक बोझ पर्ने गरेको छ । नियमित उपचारका लागि टाढा जानुपर्ने बाध्यताले यातायात खर्च र समयको व्यवस्थापनमा समेत समस्या हुने गरेको छ । यस्तो अवस्थामा जिल्लाभित्रै उपलब्ध गराइएका उपकरण सञ्चालनमा नआउनु बिरामीका लागि थप निराशाजनक बनेको छ ।
जिल्लामा करोडौँ रूपैयाँ मूल्यका मेसिन उपलब्ध भए पनि सञ्चालनको सुनिश्चितता नहुँदा स्वास्थ्य क्षेत्रमा भएको लगानीको प्रभावकारी उपयोग हुन सकेको छैन । मेसिन खरिद गर्नु वा दातृ निकायबाट प्राप्त गर्नु मात्रै सेवा सञ्चालनका लागि पर्याप्त हुँदैन । त्यसका लागि आवश्यक भवन, विद्युत्, स्वच्छ पानी, प्राविधिक जनशक्ति, मर्मतसम्भार र नियमित आर्थिक स्रोतको व्यवस्था अनिवार्य हुन्छ । यी आधारभूत तयारीबिनै उपकरण ल्याएर राख्दा सार्वजनिक तथा दातृ निकायको लगानी निष्प्रभावी हुने जोखिम रहन्छ ।
त्यसमाथि लामो समयसम्म प्रयोगविहीन अवस्थामा राखिएका महँगा उपकरणको वारेन्टी तथा प्रत्याभूतिको अवधि सकिने र प्राविधिक समस्या उत्पन्न हुने जोखिमसमेत उत्तिकै छ । उपकरण सञ्चालनमा नआउँदै वारेन्टी अवधि समाप्त भएमा पछि बिग्रिएका मेसिन मर्मत गर्न थप आर्थिक भार पर्ने अवस्था आउन सक्छ । त्यसैले उपकरण प्राप्त गरेपछि तिनको सुरक्षित भण्डारण, नियमित परीक्षण र समयमै सञ्चालनको व्यवस्था गर्नु सम्बन्धित निकायको जिम्मेवारी हो ।
अब स्थानीय तह, अस्पताल व्यवस्थापन समिति, स्वास्थ्य मन्त्रालय र सहयोग उपलब्ध गराउने दातृ निकायबीच प्रभावकारी समन्वय आवश्यक देखिएको छ । उपलब्ध मेसिन तत्काल कहाँ र कसरी सञ्चालन गर्न सकिन्छ भन्ने विषयमा प्राविधिक तथा आर्थिक सम्भाव्यता अध्ययन गरी समयसीमासहितको कार्ययोजना बनाउनुपर्ने देखिन्छ ।