सामग्री खोज्नुहोस्

संयुक्त राष्ट्रसंघको ८० औँ महासभामा सम्बोधन गर्ने सिलसिलामा हालसालै नेपालका प्रधानमन्त्री सम्माननीय बालेन्द्र शाहले अन्त्यमा बुद्धसहित भगवान् पशुपतिनाथको पनि नाम लिनुभयो र भन्नुभयो – “भगवान् पशुपतिनाथले विश्वको कल्याण गरून् ।

यो विश्व बुद्धले देखाएको बाटोमा हिँड्न सकोस् ।” यो विषयलाई लिएर विशेषत नेपाललाई धर्मयुद्ध मार्फत् पुनः अर्को द्वन्द्वमा लैजाने योजना अनुसार आएकाहरूलाई त ज्वरै आयो । किनकि उनीहरूले यहाँ पशुपतिनाथ जसलाई राष्ट्रदेवको उपाधि दिइएको छ, उनैलाई विवादित गराएर हिन्दुविरोधि दोकान राखिरहेका छन् ।

उनीहरूको त धर्मै यही हो तर अचम्म चाहिँ के छ भने यहाँ हिन्दूत्वकै नाममा एवम् राजाकै नाममा पनि भएको चाहिँ देखिने तर काम चाहिँ यहाँ द्वन्द्व गराएर राम हेर्ने उद्देश्य भएकाहरूले पनि घुमाउरो तरिकाले प्रधानमन्त्रीका यी कुरामा विरोध नगरे पनि उहाँको यात्राको पोषाक र भाषणका बीचमा आएको दुईवटा अर्थ लाग्ने शब्दमाथि प्रश्न गर्दै विरोध चाहिँ गरे ।

देशलाई धर्मनिरपेक्षता मार्फत् द्वन्द्व गराउने केही पूर्वप्रमुखहरूले त आस्थाका कुरा पनि उठाएर घुमाउरो तरिकाले शिवकै विरोध गरे । तर यी कुरा यस्तै हुन् । यस्ता भइरहन्छन् सत्ययुगदेखि नै । शिव नेपाल या भारतका मात्र आराध्य हुन् कि अथवा यी व्यापक हुन् त यसका बारेमा वैज्ञानिक प्रमाणसहित प्रस्तुत गर्ने विद्वान् जसले वेदलाई र वेदमा भनिएका विषयलाई संसारका प्रत्येक मानिसको शारीरिक संरचनासँग तुलना गर्नुभई पुस्तक नै लेख्नुभएको छ, विशेष आदरणीय उहाँ डा. टोनी नादरले भगवान् शिवका बारेमा गर्नुभएको अध्ययनको सारांश यहाँ राखिएको छ ।

उहाँले यसरी भन्नुभएको छ– शिव अनन्त हुन्, शुद्ध मौन हुन् । शिवले शुद्ध मौन अर्थात् पूर्ण तथा समग्र मौनमा निहित प्राकृतिक नियमको समग्रतालाई प्रतिनिधित्व गर्छन् । वैदिक परम्परामा शिवलाई परम्परागत रूपमा लिङ्गको रूपमा चित्रण गरिन्छ । मस्तिष्कको समग्र संरचनासँग लिङ्गको आकारमा देखिने साम्यका आधारमा शिवलिङ्गलाई सम्पूर्ण मस्तिष्कको प्रतीकका रूपमा पनि व्याख्या गरिएको छ । मस्तिष्कले शरीरका सम्पूर्ण शारीरिक तथा जैविक क्रियाकलापहरूको नियन्त्रण र समन्वयमा प्रमुख भूमिका निर्वाह गर्छ । जब मस्तिष्क पूर्ण सन्तुलनमा कार्य गरिरहेको हुन्छ, तब मानिसले शुद्ध चेतना अर्थात् पारमार्थिकताको अनुभव गर्न सक्ने अवस्था प्राप्त गर्छ । महर्षिको भावातीत ध्यानको अभ्यासका क्रममा साधकले आफ्नो चेतनाको गहिराइमा अनन्तताको अनुभव गर्ने कुरा यस दृष्टिकोणमा वर्णन गरिएको छ ।

वैदिक वाङ्मयमा बारम्बार शिव विष्णुको हृदयमा र विष्णु शिवको हृदयमा रहेको उल्लेख पाइन्छ । महर्षि महेश योगीको व्याख्या अनुसार यसलाई मौन र गतिशीलताको सहअस्तित्व, अर्थात् शिव र विष्णुको वास्तविक एकताको प्रतीकका रूपमा बुझ्न सकिन्छ । यस दृष्टिले शिव र विष्णु एकै परम सत्यका दुई पक्ष हुन् – एकातिर मौन, स्थिर र अव्यक्त पक्ष तथा अर्कोतिर गतिशील र व्यक्त पक्ष । प्राकृतिक नियमका विभिन्न देवताहरू वास्तविकताका विभिन्न पक्षका सञ्चालनकर्ता भए पनि अन्ततः ती सबै प्राकृतिक नियमको अविभाज्य समग्रतामै अन्तर्निहित रहन्छन् ।

वैदिक वाङ्मयमा वर्णित शिवको स्वरूपसँग सम्बन्धित विभिन्न वस्तुहरूका साथ शिवलाई चित्रण गरिएको छ । यस चित्रणमा शिवका शिरमा अर्धचन्द्र, जटामा गङ्गा, निधारमा तेस्रो नेत्र, कपालमा रुद्राक्षको माला, घाँटीमा सर्प तथा हातमा डमरू, कमण्डलु र त्रिशूल देखाइएका छन् । मस्तिष्कलाई समग्र रूपमा शुद्ध चेतनाको अनुभव गर्ने साधनका रूपमा हेर्न सकिन्छ । यस अर्थमा मस्तिष्कले शिवलिङ्गरूपद्वारा शिवको प्रतिनिधित्व गर्छ ।

यहाँ जो दृश्य देखाइएको छ, जसको समग्र आकृति शिवलिङ्गसँग साम्य राख्दछ । यसरी लिङ्गरूपमा रहेका शिव सम्पूर्ण मस्तिष्कसँग अनुरूप हुन्छन् । तर शिवको चित्रण केवल लिङ्गरूपमा मात्र सीमित छैन । वैदिक वाङ्मयमा वर्णित शिवका विभिन्न विशेषताहरूलाई पनि मस्तिष्कको शरीरविज्ञानभित्र रहेका केही विशिष्ट संरचना तथा प्रक्रियाहरूसँग प्रतीकात्मक रूपमा सम्बन्धित गरिएको छ । अब शिवका ती विभिन्न स्वरूपहरू मस्तिष्कभित्र कसरी प्रतिबिम्बित हुन्छन् भन्ने कुरा क्रमशः हेरौँ ।

शरीरविज्ञानमा शिवका विवरणहरू –

वैदिक वाङ्मयमा शिव र उहाँसँग सम्बन्धित विभिन्न वस्तुहरूको सूक्ष्म वर्णन पाइन्छ । उहाँको शिरमा अर्धचन्द्र विराजमान छ र त्यहीँबाट गङ्गा तीन दिशामा प्रवाहित हुन्छिन् । उहाँको निधारमा तेस्रो नेत्र छ । उहाँको जटामा रुद्राक्षका दानाले बनेको माला छ। घाँटीमा महान् सर्प अर्थात् नाग सुशोभित छ । उहाँसँग डमरू, कमण्डलु र त्रिशूल पनि सम्बन्धित छन् । यस प्रतीकात्मक संरचनालाई मस्तिष्कको शरीरविज्ञानसँग यस प्रकार सम्बन्धित गरिएको छ ।

१. शिवको त्रिशूल – मस्तिष्कका भेन्टिकलहरू

मस्तिष्कको केन्द्रीय भागमा रहेको खोक्रो संरचनात्मक प्रणालीलाई भेन्ट्रिकुलर प्रणाली भनिन्छ । यस प्रणालीमा रहेका भेन्टिकलहरू मस्तिष्कभित्रको विशेष संरचनात्मक तथा द्रवसम्बन्धी व्यवस्थासँग सम्बन्धित हुन्छन् । मस्तिष्कको रेडियल खण्ड हेर्दा भेन्टिकलहरूको समग्र संरचना त्रिशूलसँग साम्य देखिने गरी प्रस्तुत गरिएको छ । यसकारण यस व्याख्यामा मस्तिष्कका भेन्टिकलहरूलाई शिवको त्रिशूलको शरीर विज्ञानगत प्रतिनिधित्वका रूपमा लिइएको छ । शिवको हातमा रहेको त्रिशूलजस्तै मस्तिष्कको केन्द्रमा रहेका यी संरचनाहरूले शिवको एउटा विशिष्ट प्रतीकात्मक पक्षलाई अभिव्यक्त गर्छन् ।

२. चन्द्रमा – हाइपोथालामस

शिवको निधारमा रहेको अर्धचन्द्रलाई मस्तिष्कको हाइपोथालामससँग सम्बन्धित गरिएको छ । हाइपोथालामस मस्तिष्कको महत्त्वपूर्ण संरचना हो, जसले शरीरका विभिन्न आन्तरिक प्रक्रियाहरू–जस्तै चयापचय, हार्मोन सम्बन्धी नियन्त्रण, भावनात्मक प्रतिक्रिया तथा वृद्धि–विकाससँग सम्बन्धित प्रक्रियाहरूमा भूमिका खेल्छ । यो संरचना भेन्ट्रिकुलर प्रणालीको नजिक अवस्थित हुन्छ । त्यसैले चित्र १२६ मा देखाइएझैँ शिवको निधारमा रहेको चन्द्रमालाई शरीरविज्ञानमा हाइपोथालामससँग प्रतीकात्मक रूपमा तुलना गरिएको छ ।

३. रुद्राक्षका मणि – कोरोइड प्लेक्सस

मस्तिष्कका भेन्टिकलभित्र पाइने कोरोइड प्लेक्सस रक्तनलीहरूले बनेको विशेष संरचना हो । यसको आकृति र संरचनालाई शिवको जटामा रहेको रुद्राक्षको मालासँग प्रतीकात्मक रूपमा तुलना गरिएको छ । कोरोइड प्लेक्ससबाट सेरेब्रोस्पाइनल फ्लुइड उत्पादन हुन्छ । यही द्रव मस्तिष्कका भेन्टिकलहरूमा प्रवाहित हुन्छ । यसरी रुद्राक्षका मणिहरूलाई कोरोइड प्लेक्सससँग र त्यसबाट उत्पन्न हुने द्रवलाई गङ्गासँग सम्बन्धित गरिएको छ ।

४. गङ्गा – सेरेब्रोस्पाइनल फ्लुइड

शिवको शिरबाट प्रवाहित हुने गङ्गालाई मस्तिष्कमा प्रवाहित हुने सेरेब्रोस्पाइनल फ्लुइडको प्रतीकका रूपमा व्याख्या गरिएको छ । कोरोइड प्लेक्ससबाट उत्पन्न भई भेन्ट्रिकुलर प्रणालीमा प्रवाहित हुने यो द्रवलाई शिवको शिरबाट प्रवाहित गङ्गासँग तुलना गरिएको हो । गङ्गालाई वैदिक परम्परामा ‘त्रिपथगा’ भनिन्छ – अर्थात् तीन मार्गमा प्रवाहित हुने । पौराणिक वर्णनअनुसार गङ्गा शिवको शिरमा अवतरित भएपछि विभिन्न धारामा विभाजित भएर प्रवाहित भएकी छन् ।

यसै प्रतीकात्मक आधारमा मस्तिष्कको भेन्ट्रिकुलर प्रणालीमाको प्रवाहलाई पनि तीन प्रमुख दिशासँग सम्बन्धित गरिएको छ– दायाँ भेन्टिकल, बायाँ भेन्टिकल तथा सेरेब्रल एक्वाडक्ट हुँदै चौथो भेन्टिकलतर्फ जाने प्रवाह । गङ्गाका सात धाराहरूको प्रतीकात्मक सम्बन्ध पनि मस्तिष्कको भेन्ट्रिकुलर संरचनासँग स्थापित गरिएको छ ।

दुईवटा एन्टेरियर हर्न, दुईवटा इन्फिरियर हर्न, दुईवटा पोस्टेरियर हर्न तथा ब्रेनस्टेम–स्पाइनल कर्डतर्फ जाने मार्गलाई गङ्गाका विभिन्न धाराहरूसँग तुलना गरिएको छ । गङ्गा स्वर्ग, पृथ्वी र पाताल, तीनै लोकमा प्रवाहित हुन्छिन् भन्ने धार्मिक प्रतीकलाई पनि यस व्याख्यामा मस्तिष्कको विभिन्न तह तथा क्षेत्रमा सेरेब्रोस्पाइनल फ्लुइडको उपस्थितिसँग सम्बन्धित गरिएको छ ।

यसले मस्तिष्कलाई बाहिरबाट घेर्छ, स्पाइनल कर्डको वरिपरि प्रवाहित हुन्छ र मस्तिष्कका आन्तरिक भेन्ट्रिकुलर संरचनाभित्र पनि प्रवाह गर्दछ । यसरी गङ्गाको त्रिलोकव्यापी प्रवाहलाई मस्तिष्क तथा मेरुरज्जुमा यसको व्यापक उपस्थितिसँग प्रतीकात्मक रूपमा तुलना गरिएको छ ।

५. तेस्रो नेत्र – पिनियल ग्रन्थि

शिवको निधारमा रहेको तेस्रो नेत्रलाई मस्तिष्कको पिनियल ग्रन्थिसँग सम्बन्धित गरिएको छ । पिनियल ग्रन्थि मस्तिष्कको मध्यभागमा, भेन्ट्रिकुलर प्रणालीको नजिक अवस्थित एउटा सानो ग्रन्थि हो । यसले मेलाटोनिन नामक हार्मोन उत्पादन गर्छ, जुन शरीरको निद्रा–जागरण चक्र तथा जैविक लयसँग सम्बन्धित हुन्छ । यसरी शरीरविज्ञानको प्रतीकात्मक व्याख्यामा पिनियल ग्रन्थिलाई शिवको तेस्रो नेत्रका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ ।

६. डमरू – सेप्टम पेलुसिडम

मस्तिष्कका भेन्टिकलहरूको बीचमा सेप्टम पेलुसिडम नामक पातलो झिल्लीजस्तो संरचना हुन्छ । यसको आकार तथा अवस्थिति शिवको हातमा रहेको डमरूको मध्यभागसँग प्रतीकात्मक साम्य राख्ने गरी प्रस्तुत गरिएको छ ! डमरू शिवसँग सम्बन्धित एउटा महत्वपूर्ण प्रतीक हो । यसको दुईतर्फ फैलिएको आकार र बीचमा रहेको साँघुरो भागलाई मस्तिष्कभित्रको सेप्टम पेलुसिडमसँग तुलना गरिएको छ । यसरी शिवका विभिन्न आयुध तथा आभूषणहरूलाई मस्तिष्कका विशिष्ट संरचनाहरूसँग प्रतीकात्मक रूपमा सम्बन्धित गरिन्छ ।

सारांशमा यस विषयलाई हेर्दा शिवको परम्परागत स्वरूप र मस्तिष्कको शरीरविज्ञानबीच एउटा प्रतीकात्मक सामञ्जस्य प्रस्तुत हुन्छ । शिवलिङ्गले सम्पूर्ण मस्तिष्कको प्रतिनिधित्व गर्छ; त्रिशूलले भेन्ट्रिकुलर प्रणालीलाई, चन्द्रमाले हाइपोथालामसलाई, रुद्राक्षले कोरोइड प्लेक्ससलाई, गङ्गाले सेरेब्रोस्पाइनल फ्लुइडलाई, तेस्रो नेत्रले पिनियल ग्रन्थिलाई र डमरूले सेप्टम पेलुसिडमलाई प्रतिनिधित्व गर्ने व्याख्या गरिएको छ ।

यस दृष्टिकोणमा वैदिक प्रतीकहरू केवल धार्मिक आख्यानका विषय मात्र नभई मानव शरीर, चेतना र प्राकृतिक नियमको गहिरो सम्बन्धलाई अभिव्यक्त गर्ने प्रतीकात्मक भाषाका रूपमा बुझिन्छन् । शिवलाई शुद्ध मौन र प्राकृतिक नियमको समग्रताको प्रतीक मान्दा मस्तिष्कलाई त्यस शुद्ध चेतनाको अनुभव गर्ने माध्यमका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ । त्यसैले शिवको लिङ्गरूप र सम्पूर्ण मस्तिष्कबीचको साम्य यस सम्पूर्ण व्याख्याको आधारभूत अवधारणा बन्न पुग्छ ।

यहाँ यसरी प्रस्तुत गरेका व्यक्ति भौतिक विज्ञानका क्षेत्रका ठूला विद्वान् हुनुहुन्छ । उहाँको व्यक्तित्वका बारेमा अहिलेको संचारमाध्यमको युगमा फेसबुक या इन्स्टाग्राम एवम् युट्युब इत्यादिमा गएर हेरियो पनि स्पष्ट बुझिन्छ नै । हुन त हाम्रो देशमा साइन्सको पढाइ यस्ता महत्त्वपूर्ण सनातनका विषयलाई नै धज्जी उडाउनका लागि प्रयोग गरिन्छ ।

तर आखिर विश्वका गन्नेमान्ने वैज्ञानिक मध्येका एक डा. टोनी नादरको अनुसन्धानअनुसार भगवान् शिव विश्वदेव मात्र हैन कि संसारका प्रत्येक व्यक्तिका शरीरका मस्तिष्कमा नै रहेर आफ्नो अस्तित्वको प्रमाण दिइरहनुभएको रहेछ ।