Butwal Today

पर्यटन क्षेत्र बन्न सक्छ– समृद्धिको आधार

६ मंसिर २०८३, आइतबार
अ
अ+
अ-

नेपाल प्राकृतिक स्रोत र सम्पदाले भरिपूर्ण देश हो । यहाँ विश्वकै सर्वोच्च शिखर सगरमाथादेखि सुन्दर हिमाल, पहाड, तालतलैया, नदी, झरना, वनजङ्गल, धार्मिक तथा ऐतिहासिक सम्पदासम्म अनगिन्ती पर्यटकीय सम्भावना छन् । प्राकृतिक सुन्दरता मात्र होइन, नेपालको मौलिक संस्कृति, परम्परा, जातीय विविधता, भाषा, रहनसहन र आतिथ्य सत्कार पनि विदेशी पर्यटकका लागि आकर्षणका विषय हुन्। यति धेरै सम्भावना भएको देशले आफ्नो आर्थिक विकासका लागि पर्यटन क्षेत्रलाई प्रमुख आधार बनाउन किन नसक्ने ? यदि हामी साँच्चिकै नेपालको आर्थिक समृद्धि चाहन्छौँ भने पर्यटनलाई राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको प्रमुख एजेन्डाका रूपमा अगाडि बढाउनु आवश्यक छ । व्यापार व्यवसाय गरेर, वस्तु तथा सेवा आयात निर्यात गरेर देशको अर्थतन्त्र विकास गर्न सकिँदैन भन्ने होइन। तर यसका लागि धेरै पक्षमा ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ । कुनै वस्तु उत्पादन गर्नुपर्छ, त्यसको गुणस्तर कायम राख्नुपर्छ, बजार खोज्नुपर्छ, वितरणको व्यवस्था मिलाउनुपर्छ र अन्ततः उपभोक्तालाई खरिद गर्न तयार बनाउनुपर्छ। उत्पादन गरेपछि बजार पाइन्छ भन्ने सुनिश्चितता हुँदैन । बजार पाए पनि उचित मूल्य प्राप्त हुन्छ भन्ने हुँदैन । यसरी उत्पादनदेखि बिक्रीसम्मका अनेकौँ चुनौती छन् । तर पर्यटनको प्रकृति केही फरक छ । हामीसँग भएका प्राकृतिक, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक सम्पदालाई व्यवस्थित रूपमा विश्वसामु प्रस्तुत गर्न सक्यौँ भने तिनै सम्पदा हाम्रो आम्दानीका स्रोत बन्न सक्छन् । पर्यटनको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको यसले देशको अर्थतन्त्रमा प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष रूपमा योगदान पु¥याउनु हो। मानौँ, कुनै विदेशी नागरिक नेपाल घुम्न आउँछ । उसलाई बस्नका लागि होटल वा लज चाहिन्छ । खाना खानुपर्छ । यसबाट होटल सञ्चालकले आम्दानी गर्छन्। होटलमा काम गर्ने व्यवस्थापकदेखि भान्सामा काम गर्ने, सरसफाइ गर्ने र भाँडा माझ्ने कर्मचारीसम्मले रोजगारी तथा पारिश्रमिक प्राप्त गर्छन्। त्यसपछि ऊ एउटा ठाउँबाट अर्को ठाउँमा जान ट्याक्सी, बस वा अन्य यातायातका साधन प्रयोग गर्छ। यसबाट चालक र यातायात व्यवसायीको आम्दानी हुन्छ । उसले नेपालबाट लैजानका लागि हस्तकलाका सामग्री, स्थानीय उत्पादन तथा विभिन्न उपहार खरिद गर्छ । यसबाट स्थानीय कलाकार, साना व्यवसायी र उत्पादकको हातमा पैसा पुग्छ ।
एउटा पर्यटकले गर्ने खर्चले यति धेरै मानिसको जीवनमा आर्थिक प्रभाव पार्न सक्छ भने लाखौँ पर्यटक नेपाल भित्र्याउन सकियो भने त्यसले कति ठूलो आर्थिक गतिविधि सिर्जना गर्ला भन्ने कुरा सहजै अनुमान गर्न सकिन्छ । पर्यटनको विशेषता नै यही हो कि यसले एउटा क्षेत्रमा मात्र आम्दानी सिर्जना गर्दैन । यसले कृषि, यातायात, होटल व्यवसाय, हस्तकला, मनोरञ्जन, सञ्चार तथा स्थानीय उत्पादनलगायत अनेकौँ क्षेत्रलाई चलायमान बनाउँछ । होटलमा प्रयोग हुने तरकारी, फलफूल, दूध, मासु र अन्य खाद्य सामग्री स्थानीय किसानबाट खरिद गर्न सकिन्छ । यसरी पर्यटनले किसानदेखि व्यवसायीसम्मलाई आर्थिक अवसर प्रदान गर्छ । यसको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष के हो भने जलविद्युत्, सिमेन्ट, कोइला वा अन्य प्राकृतिक स्रोतको व्यापारबाट देशले ठूलो आम्दानी गर्न सक्ला । यसले राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा योगदान पु¥याउन सक्छ । तर त्यसबाट प्राप्त आम्दानी नागरिकको तहसम्म कसरी पुग्छ भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ । यसको तुलनामा पर्यटन क्षेत्रले स्थानीय स्तरमै आर्थिक गतिविधि सिर्जना गर्न सक्छ । एउटा गाउँमा पर्यटक पुगेपछि त्यहाँका स्थानीयले होमस्टे सञ्चालन गर्न सक्छन्, स्थानीय उत्पादन बिक्री गर्न सक्छन्, सांस्कृतिक कार्यक्रम प्रस्तुत गर्न सक्छन् र गाइडका रूपमा काम गर्न सक्छन्। यसबाट गाउँमै रोजगारी सिर्जना हुन्छ र मानिसहरू रोजगारीको खोजीमा सहर तथा विदेश जानुपर्ने बाध्यता केही हदसम्म कम हुन सक्छ ।
अब एउटा सामान्य उदाहरणबाट पर्यटनको आर्थिक सम्भावना बुझ्ने प्रयास गरौँ । मानौँ, एकजना विदेशी पर्यटकले नेपालमा आफ्नो भ्रमण अवधिभर पाँच हजार अमेरिकी डलर खर्च गर्छ । यदि प्रत्येक महिना दुई सयजना यस्ता पर्यटक नेपाल भित्रिए भने एक महिनामा दस लाख अमेरिकी डलर बराबरको पर्यटक खर्च नेपालमा हुन्छ । यसरी वर्षभरि दुई हजार चार सय पर्यटक आए भने कुल एक करोड बीस लाख अमेरिकी डलर बराबरको खर्च हुन्छ । अब यही सम्भावनालाई ठूलो स्तरमा विस्तार गरेर हेरौँ । यदि प्रभावकारी पर्यटन नीति, पूर्वाधार विकास र अन्तर्राष्ट्रिय प्रचारप्रसारमार्फत नेपालले वार्षिक दुई लाख पर्यटक आकर्षित गर्न सक्यो र प्रत्येक पर्यटकले औसत पाँच हजार अमेरिकी डलर खर्च गरे भने एक वर्षमा एक अर्ब अमेरिकी डलर बराबरको पर्यटक खर्च नेपालमा हुन सक्छ । यो वास्तविक तथ्याङ्क नभई सम्भावना बुझाउन प्रस्तुत गरिएको काल्पनिक उदाहरण हो । वास्तविक आम्दानी पर्यटकको संख्या र उनीहरूको औसत खर्चमा निर्भर हुन्छ ।
नेपालमा पर्यटन प्रवद्र्धनका लागि विगतमा पनि विभिन्न प्रयास भएका छन् । ‘भिजिट नेपाल २०२०’ यसको एउटा उदाहरण हो । यस्ता अभियानले नेपालको पर्यटनलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा चिनाउने उद्देश्य राखेका थिए । तर एउटा अभियान सञ्चालन गरेर मात्र पर्यटन क्षेत्रको दीर्घकालीन विकास सम्भव हुँदैन । यसका लागि निरन्तरता, स्पष्ट नीति, प्रभावकारी कार्यान्वयन र राज्य तथा निजी क्षेत्रबीच सहकार्य आवश्यक हुन्छ। पर्यटनलाई कुनै निश्चित वर्षको कार्यक्रमका रूपमा मात्र नभई राष्ट्रिय विकासको दीर्घकालीन योजनाका रूपमा अगाडि बढाउनुपर्छ । नेपालको पर्यटनलाई केही चर्चित गन्तव्यमा मात्र सीमित राख्नु हुँदैन । सगरमाथा, पोखरा र चितवनजस्ता गन्तव्यसँगै लुम्बिनी, जनकपुर, पशुपतिनाथ, मुक्तिनाथ, रारा, खप्तड तथा देशका अन्य प्राकृतिक र सांस्कृतिक सम्पदालाई पनि अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटन बजारसँग जोड्नुपर्छ। विशेषगरी बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनीलाई विश्वव्यापी बौद्ध पर्यटनको महत्त्वपूर्ण केन्द्रका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ । नेपालको मौलिक संस्कृति, चाडपर्व, परम्परा, स्थानीय खानपान र ग्रामीण जीवनशैलीलाई पनि पर्यटनसँग जोड्न सकिन्छ । यसले विदेशी पर्यटकलाई नयाँ अनुभव प्रदान गर्नुका साथै हाम्रो पहिचान र संस्कृतिको संरक्षणमा समेत सहयोग पु¥याउँछ ।
तर पर्यटन प्रवद्र्धन गर्नु भनेको विदेशी नागरिकलाई नेपाल आउन आग्रह गर्नु मात्र होइन। उनीहरू नेपाल आएपछि सुरक्षित यात्रा गर्न सक्ने वातावरण निर्माण गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ। पर्यटकीय क्षेत्रमा गुणस्तरीय सडक, सहज यातायात, स्वच्छ खानेपानी, शौचालय, सञ्चार सुविधा, स्वास्थ्य सेवा र भरपर्दो सूचना प्रणाली हुनुपर्छ। पर्यटकमाथि हुने ठगी, असुरक्षा र अनावश्यक मूल्य असुलीजस्ता समस्यालाई नियन्त्रण गर्नुपर्छ । पर्यटकीय स्थलको प्राकृतिक वातावरण र सांस्कृतिक मौलिकता जोगाउनु पनि आवश्यक छ। पर्यटनबाट आम्दानी बढाउने नाममा प्राकृतिक सम्पदाको विनाश भयो भने त्यसले दीर्घकालीन रूपमा पर्यटन क्षेत्रलाई नै नोक्सान पु¥याउँछ ।
त्यसैगरी पर्यटनबाट प्राप्त आम्दानीको लाभ स्थानीय नागरिकसम्म पुग्ने व्यवस्था मिलाउनुपर्छ। ठूला व्यवसायी र सीमित लगानीकर्ताले मात्र लाभ प्राप्त गर्ने अवस्था रह्यो भने पर्यटनको वास्तविक सामाजिक तथा आर्थिक प्रभाव सीमित हुन सक्छ । स्थानीय समुदायको सहभागिता, साना व्यवसायलाई प्रोत्साहन, सीप विकास र स्थानीय उत्पादनको बजारीकरणमा राज्यले ध्यान दिनुपर्छ । यसले पर्यटनलाई नागरिकको जीवनस्तर सुधार गर्ने माध्यम बनाउन सक्छ ।
नेपालको आर्थिक समृद्धिका लागि हामीसँग सम्भावनाको कमी छैन । आवश्यकता ती सम्भावनालाई पहिचान गरेर उचित उपयोग गर्ने दृष्टिकोणको हो । पर्यटन क्षेत्रलाई राष्ट्रिय प्राथमिकतामा राखेर दीर्घकालीन योजना निर्माण गर्न सकियो भने यसले विदेशी मुद्रा आर्जन, रोजगारी सिर्जना, स्थानीय उत्पादनको बजार विस्तार र नागरिकको जीवनस्तर सुधारमा महत्वपूर्ण योगदान पु¥याउन सक्छ । अब हामीले केवल नेपालमा के उत्पादन गर्न सकिन्छ भन्ने मात्र सोच्ने होइन, नेपालमा भएका प्राकृतिक, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक सम्पदालाई विश्वले कसरी अनुभव गर्न सक्छ भन्ने विषयमा पनि सोच्न आवश्यक छ । अन्ततः प्रश्न यति मात्र हो, प्राकृतिक सौन्दर्य, सांस्कृतिक विविधता र ऐतिहासिक सम्पदाले भरिएको नेपालले आफ्नो पर्यटन सम्भावनालाई पूर्ण रूपमा उपयोग गर्न किन नसक्ने ? हामीसँग पर्यटकलाई आकर्षित गर्ने सम्पदा छन्, उनीहरूलाई सेवा प्रदान गर्ने जनशक्ति छ र पर्यटनबाट लाभ लिन सक्ने स्थानीय समुदाय छन् । आवश्यकता यी सबै पक्षलाई एउटै राष्ट्रिय उद्देश्यमा जोड्ने नीतिगत स्पष्टता र कार्यान्वयनको हो । यदि हामीले पर्यटनलाई केवल घुमफिरको व्यवसायका रूपमा नभई राष्ट्रिय आर्थिक समृद्धिको आधारका रूपमा बुझ्न सक्यौँ भने नेपालको विकास र नागरिकको जीवनस्तर परिवर्तन गर्ने एउटा महत्वपूर्ण बाटो खुल्न सक्छ ।

यो खबर पढेर तपाईलाई कस्तो महसुस भयो ?