महेन्द्रनगर ।
आसन्न कर्णाली प्रदेशको सुर्खेतमा हुन गइरहेको दशौँ राष्ट्रिय खेलकुद प्रतियोगिताले सिङ्गो मुलुकको खेलकुद चलायमान भइरहेको छ । सबैतिर खेलाडी छनोटका साथै खेलकुदका गतिविधि सञ्चालन भइरहेका छन् । सुदूरपश्चिममा पनि प्रदेशस्तरको छनोट अन्तिम चरणमा छ ।
मुलुकमै खेलकुदका लागि उत्कृष्ट मानिएको सुदूरपश्चिम प्रदेशमा खेल पूर्वाधार र खेल प्रशिक्षक भने खेलाडीले पाउन सकेका छैनन् । तराईका कञ्चनपुर र कैलालीमा अधिकांश खेलका प्रशिक्षक रहेपनि यहाँका सात पहाडी जिल्लाका खेलकुदको अवस्था भने दयनीय छ ।
दशौँ बहृतको प्रदेश छनोटमा सुदूरपश्चिमका सात पहाडी जिल्लाका खेलाडी पनि प्रतिस्पर्धाबाट राष्ट्रिय प्रतियोगिताका लागि छानिए पनि यी जिल्लामा लामो समयदेखि खेल प्रशिक्षकको अभाव छ । हालै सम्पन्न प्रदेश छनोटमा दश स्वर्ण जितेको बाजुरा जिल्लाले पनि राष्ट्रिय खेलकुद परिषद् (राखेप)बाट कुनै प्रशिक्षक नपाइएको जिल्ला खेलकुद समितिले जनाएको छ ।
समितिकी अध्यक्ष कोपिला सिंहले खेलकुदमा राज्यको उपस्थिति कार्यालय प्रमुख र एक जना कार्यालय सहयोगीले गरिरहेका बताइन् । “राखेपबाट प्रशिक्षक आएर हाम्रा खेलाडीलाई प्रशिक्षण दिए खेलको नजिता थप उपलब्धिमूलक हुने थियो”, उनले भनिन्, “यहाँ बक्सिङ्गमा योगेन्द्र थापा, उसुमा हिमाल खड्का र करातेमा नरेन्द्र ओलीले स्वयम् सेवक प्रशिक्षकको भूमिका निभाएर बाजुराको खेल गतिविधि चलायमान बनाएका छन् ।”
अध्यक्ष सिंहले पूर्वाधारको अभावबीच बाजुराको खेलकुद स्वयम् सेवक प्रशिक्षकको भरमा सञ्चालन भइरहेको बताइन्। “स्वयम्सेवक प्रशिक्षकलाई पनि राज्यका तर्फबाट कुनै सेवासुविधा छैन”, उनले भनिन्, “पुराना खेलाडी भएकाले उहाँहरुले खेलकुदप्रतिको मायाले सहयोग गरिरहनुभएको छ ।” उनले आसन्न राष्ट्रिय प्रतियोगितामा बाजुराका २० जना खेलाडीले प्रतिनिधित्व गर्ने जानकारी दिइन् ।
“यस वर्ष प्रदेश सरकारबाट रु २० लाख रकम खेलकुदका लागि विनियोजन भएको छ”, अध्यक्ष सिंहले भनिन्, “बाजुरा जस्तै यहाँका पहाडी जिल्ला खेलकुदका क्षेत्रमा उपेक्षामा परेका छन् ।” त्यसैगरी बझाङमा करातेका लागि दुई जना फुलकन्ट्याक्ट (कराते वा मार्सल आट्र्सको विधा) स्वयम्सेवक प्रशिक्षकको व्यवस्था गरिएको जिल्ला खेलकुद समिति बझाङका अध्यक्ष कमल सिंहले जानकारी दिए ।
प्रदेश छनोटमा फुलकन्ट्याक्ट गरेका आठ जना बझाङका खेलाडीले स्वर्ण जितेका छन् । समितिका अध्यय सिंहले भने, “प्रदेशमा अहिले खेलाडीको विवरण सङ्कलन हुँदैछ । व्यक्तिगततर्फ ११ जना स्वर्ण जितेर राष्ट्रियमा जाने निधो भइसकेको छ ।” उनले पनि बझाङमा राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्बाट कुनै प्रशिक्षक नखटिएका बताए ।
अध्यक्ष सिंहले भने, “१७ खेलमा २०७ जना खेलाडी प्रदेश छनोटमा सहभागी हुँदा हामीसँग प्रशिक्षकको सङ्ख्या शून्य जस्तै थियो । स्रोतसाधनको अभावबीच पनि खेलाडीहरू सक्रिय भई भविष्य खोजिरहेका छन्, यो सामान्य विषय होइन ।” बझाङमा फुलकन्ट्याक्ट करात्मा जिल्ला खेलकुद समितिका पूर्वअध्यक्ष पुष्पलाल रोकाया र पूर्वखेलाडी योगेन्द्र बोहराले प्रशिक्षकलाई निरतन्रता दिएका छन् ।
“प्रशिक्षक नपाएका खेलाडीले सुविधासम्पन्न जिल्लाका खेलाडीसँग प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्ने अवस्था छ । पहाडी जिल्ला खेलकुदका लागि पूर्वाधारमा निकै पछाडि छ”, सिंहले भने, “भौगोलिक अवस्थाअनुसार खेलकुदको व्यवस्थापनमा राज्यले ध्यान दिनुपर्छ ।”
अछाममा भने राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्का दुई जना प्रशिक्षक कार्यरत रहेका जिल्ला खेलकुद समितिका अध्यक्ष गोकुल शाहले जानकारी दिए । “करातेका हिक्मत भुल र कवड्डीका उत्तम चन्द यहाँ कार्यरत हुनुहन्छ”, उने भने, “स्रोतसाधन नहुँदा पनि यहाँका छ जना खेलाडीले प्रदेशमा स्वर्ण जितेका छन् । १७८ जना खेलाडीले प्रदेशमा सहभागिता जनाएका थिए ।”
त्यसैगरी सुदूरपश्चिमको पहाडी जिल्ला डडेल्धुरामा भने स्थानीय पालिकाले खेलकुदलाई चलायमान बनाएका छन् । यहाँ पालिकाले जिल्लाभरिमा विभिन्न खेलका १० जना स्वयम्सेवक प्रशिक्षक नियुक्त गरेर खेल प्रशिक्षणमा सहयोग पु¥याएका जिल्ला खेलकुद समिति डडेल्धुराका अध्यक्ष जगत ऐरले बताए ।
“राखेपको प्रशिक्षक यहाँ नभएपनि पालिकाले प्रशिक्षक नियुक्त गर्दा खेलकुदको विकासमा टेवा पुगेको छ”, ऐरले भने, “यहाँ इन्डोर हल छ । क्रिकेट मैदान पनि बन्दैछ ।” यहाँको दार्चुलामा पनि अधिकांश खेलको विकास र विस्तारमा पालिका सक्रिय देखिएका छन् । दार्चुलामा करातेका ओमकार गिरीबाहेक राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्बाट प्रशिक्षक छैनन् ।
“पालिकाले कराते, कवड्डी, एथ्लेटिक्स र भलिबल गरी १२ जना स्वयम्सेवक प्रशिक्षक नियुक्त गरेर प्रशिक्षणमा खटाएका छन्”, कराते प्रशिक्षक ओमकार गिरीले भने, “हरेक राष्ट्रिय प्रतियोगिता हुँदा दार्चुला कुनै न कुनै खेलमा सहभागी भएकै छ ।” उनले दार्चुलाको खेल पुर्वाधार विकासमा सरोकार भएका निकायले ध्यान दिनुपर्नेमा जोड दिए । यहाँबाट आसन्न राष्ट्रिय खेलकुद प्रतियोगितामा छनौट भएका खेलाडीको विवरण संकलन भइरहेको उनको भनाइ छ ।
त्यसैगरी सुदूरका पहाडी जिल्ला बैतडीमा पनि भलिबलका प्रशिक्षक हरिसिंह भण्डारी मात्रै कार्यरत छन् । जिल्ला खेलकुद समिति बैतडीका अध्यक्ष भुपेन्द्र चन्दले आर्थिक अभावका कारण पनि खेलकुद गतिविधि बढाउन नसकिएको बताए । “एथ्लेटिक्स, क्रिकेट, फुटबल र बास्केटबलमा खेलाडी छनोट भए तर प्रशिक्षक छैनन्”, उनले भने, “कार्यालय भाडामा छ । कार्यालयमा सहयोगीसम्म छैन ।”
यता खेलकुद समिति डोटीका अध्यक्ष वीरबहादुर खड्काले पनि खेलकुदको विकास र विस्तार गर्ने भनिएपनि राज्यबाट पहाडी जिल्लाका लागि प्रभावकारी व्यवस्थापन नभएको बताए । “खेल प्रशिक्षक नहुने तर खेलाडीलाई खेलका गतिविधिमा सहभागी गराउनुपर्ने परिस्थिति छ”, उनले भने, “राज्यले खेलकुदको विकासका लागि आवश्यक रकम लगानी गर्नुपर्छ ।”
सुदूरपश्चिम प्रदेश खेलकुद परिषद्का सदस्य सचिव लोकबहादुर खड्काले पहाडी जिल्लामा मात्र नभई यहाँका तराईका जिल्लामा पनि प्रशिक्षक अभाव रहेको बताए । “दशौँ खेलकुदको तयारीका बेला स्वयम्सेवक प्रशिक्षकका लागि केन्द्रमा माग गरेका थियौँ”, उनले भने, “भने जति स्वयम्सेवक प्रशिक्षक पाइएन । अहिले प्रशिक्षकबिना नै तयारी र अभ्यास भइरहेको छ ।”