सामग्री खोज्नुहोस्

हिन्दू धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परामा मानिसको सम्बन्ध केवल वर्तमान पुस्तासँग मात्रै हुँदैन । उसको अस्तित्व परिवार, पूर्वज, संस्कार र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको परम्परासँग जोडिएको हुन्छ । यही सम्बन्धलाई स्मरण गराउने महत्वपूर्ण धार्मिक परम्परामध्ये सोह्र श्राद्ध पनि एक हो ।

यसलाई पितृपक्ष वा महालय पक्ष पनि भनिन्छ । यो समयमा दिवंगत माता, पिता, बाजे, बज्यै तथा अन्य पूर्वजप्रति श्रद्धा, कृतज्ञता र स्मरण व्यक्त गरिन्छ । ‘श्राद्ध’ शब्द ‘श्रद्धा’ बाट बनेको मानिन्छ । यसको मूलभाव सम्मान, विश्वास र कृतज्ञतासँग जोडिएको छ । त्यसैले श्राद्धको अर्थ केवल मृत व्यक्तिका नाममा पिण्ड वा भोजन अर्पण गर्नु मात्र होइन । यो आफ्नो जीवन, परिवार र संस्कार निर्माणमा योगदान गर्ने पूर्वजप्रति सम्मान व्यक्त गर्ने धार्मिक संस्कार हो ।
सोह्र श्राद्ध किन गरिन्छ ?

सोह्र श्राद्ध गर्नुको मुख्य उद्देश्य पितृहरूको सम्झना गर्नु र उनीहरूप्रति आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्नु हो । हिन्दू धर्ममा पितृऋणको अवधारणा महत्वपूर्ण छ। मानिसले आफ्नो जीवन, जन्म, संस्कार र पारिवारिक विरासत पूर्वजबाट प्राप्त गरेको हुन्छ । त्यसैले पूर्वजप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्नु सन्तानको धार्मिक तथा नैतिक दायित्व मानिन्छ । पितृ पक्षमा चन्द्रमासका विभिन्न तिथि अनुसार श्राद्ध गरिन्छ । परम्परा अनुसार कुनै व्यक्तिको मृत्यु जुन तिथिमा भएको हो, त्यही तिथिमा उसको श्राद्ध गर्ने चलन छ । मृत्युको तिथि थाहा नभएको अवस्थामा सर्वपितृ अमावस्यामा श्राद्ध गर्ने परम्परा छ । यसरी सोह्र श्राद्धले परिवारका दिवंगत सदस्यहरूलाई सम्झने विशेष अवसर प्रदान गर्छ ।

शास्त्रीय आधारः

श्राद्ध तथा पितृ कर्मको परम्परा हिन्दू धार्मिक साहित्यमा निकै पुरानो छ । वेदकालीन साहित्यमा पितृहरूको उल्लेख तथा पितृयज्ञको परम्परा पाइन्छ । ऋग्वेदमा पितृहरूप्रति आह्वान र सम्मानसँग सम्बन्धित मन्त्रहरू छन् । यसबाट पूर्वजप्रतिको सम्मान हिन्दू धार्मिक चिन्तनको पुरानो पक्ष भएको देखिन्छ । महाभारतको अनुशासन पर्वमा श्राद्धको विस्तृत चर्चा गरिएको छ । युधिष्ठिरले भीष्मसँग श्राद्ध तथा पितृ सम्बन्धी विभिन्न प्रश्न सोध्छन् ।

भीष्मले पितृलाई जल अर्पण गर्ने, पिण्ड दिने, ब्राह्मणलाई भोजन गराउने तथा श्राद्धको विधि र महत्वबारे बताएका छन् । पिता, पितामह र प्रपितामहलाई पिण्ड अर्पण गर्ने परम्पराको उल्लेख पनि महाभारतमा पाइन्छ । गरुड पुराणमा पनि मृत्यु संस्कार, पिण्डदान, तर्पण तथा पितृ सम्बन्धी कर्मको विस्तृत चर्चा पाइन्छ। मृत्यु भएपछि गरिने विभिन्न संस्कार तथा पिण्डदानलाई धार्मिक दृष्टिले महत्वपूर्ण मानिएको छ । त्यसैगरी मनुस्मृति र विभिन्न धर्मशास्त्रीय तथा पुराणिक ग्रन्थहरूमा श्राद्ध, पितृयज्ञ, तर्पण, दान र पितृप्रतिको कर्तव्यबारे चर्चा गरिएको छ ।

यसबाट श्राद्ध कुनै नयाँ परम्परा नभई हिन्दू धार्मिक संस्कारको लामो विकासक्रमसँग सम्बन्धित रहेको देखिन्छ । यद्यपि आज प्रचलित ‘१६श्राद्ध’ को ठ्याक्कै यही स्वरूप एउटै प्राचीन ग्रन्थमा पूर्णरूपमा प्रस्तुत गरिएको छ भन्नु उचित हुँदैन । सोह्र तिथिको वर्तमान परम्परा विभिन्न धर्मशास्त्रीय, पञ्चाङ्गीय र स्थानीय परम्परासँग विकसित हुँदै आएको मानिन्छ ।
सोह्र तिथिको महत्वः

सोह्र श्राद्ध चन्द्रमासका तिथिसँग सम्बन्धित छ । पूर्णिमाको श्राद्धदेखि कृष्ण पक्षका विभिन्न तिथिहरू हुँदै औँसीसम्म पितृसम्बन्धी कर्म गरिन्छ । प्रत्येक तिथिमा त्यसै तिथिमा दिवंगत भएका पितृलाई सम्झने परम्परा छ । यस अवधिको अन्तिम दिन पर्ने सर्वपितृ अमावस्या विशेष महत्वको मानिन्छ । आफ्नो पितृको मृत्यु तिथि थाहा नभएका व्यक्तिले यस दिन श्राद्ध तथा तर्पण गर्ने चलन छ । यसकारण सर्वपितृ अमावस्याले सबै पितृलाई सामूहिक रूपमा सम्झने अवसर प्रदान गर्छ ।

पितृप्रतिको कृतज्ञता?

सोह्र श्राद्धको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष कृतज्ञता हो । आजको पुस्ताले प्राप्त गरेको जीवन, संस्कार, शिक्षा, पारिवारिक पहिचान र सामाजिक मूल्यमा अघिल्लो पुस्ताको योगदान हुन्छ । पूर्वज प्रत्यक्ष रूपमा हाम्रो बीचमा नभएपनि उनीहरूले दिएको संस्कार र विरासत वर्तमान पुस्तामा जीवित रहन्छ । श्राद्धले मानिसलाई आफ्नो जीवन केवल आफ्नै प्रयासको परिणाम होइन भन्ने कुरा सम्झाउँछ । आफ्नो अस्तित्वको पछाडि परिवार र पूर्वजको योगदान रहेको बोध गराउँछ । यस अर्थमा श्राद्ध धार्मिक संस्कार मात्र नभई कृतज्ञता व्यक्त गर्ने माध्यम पनि हो ।

पारिवारिक एकताको माध्यमः

आजको समयमा रोजगारी, अध्ययन र बसाइँसराइका कारण परिवारका सदस्यहरू विभिन्न स्थानमा बस्ने गरेका छन् । यस्तो अवस्थामा श्राद्धले परिवारलाई एक ठाउँमा भेला हुने अवसर प्रदान गर्छ । आफन्तहरू भेटघाट गर्छन्, पूर्वजको सम्झना गर्छन् र पारिवारिक इतिहासबारे नयाँ पुस्तालाई जानकारी गराउँछन् । विशेषगरी बालबालिका तथा युवापुस्ताले आफ्ना पूर्वजको जीवन, संघर्ष, योगदान र संस्कारबारे जान्ने अवसर पाउँछन् । यसले पुस्ताबीचको सम्बन्ध र सांस्कृतिक निरन्तरता कायम राख्न सहयोग गर्छ ।
दान र परोपकारः

श्राद्धसँग दान, भोजन र परोपकारको परम्परा पनि जोडिएको छ । पितृको नाममा गरिने दान तथा भोजनले समाजमा सहयोग र सेवाको भावना विकास गर्न सक्छ । धार्मिक परम्परामा श्रद्धापूर्वक गरिएको दानलाई पुण्यसँग जोडिएको पाइन्छ । तर श्राद्धको महत्व खर्चको आकारमा होइन, श्रद्धा र भावनामा आधारित हुनुपर्छ । आफ्नो आर्थिक क्षमता अनुसार धार्मिक कर्म गर्नु र आवश्यक व्यक्तिलाई सहयोग गर्नु यसको मानवीय पक्षसँग मेल खान्छ ।
आध्यात्मिक महत्वः

श्राद्धले मानिसलाई जीवन र मृत्युको वास्तविकताबारे सोच्न प्रेरित गर्छ । मानिसको जीवन अस्थायी छ भन्ने चेतनाले उसलाई आफ्नो वर्तमान जीवनका सम्बन्ध, कर्तव्य र आचरणबारे सोच्न प्रेरित गर्न सक्छ । पितृलाई जल, तिल र पिण्ड अर्पण गर्नु धार्मिक विश्वासको विषय हो । मृत व्यक्तिले भौतिक रूपमा अर्पण गरिएको भोजन ग्रहण गर्छन् भन्ने कुरा वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित तथ्यका रूपमा प्रस्तुत गर्न सकिँदैन । तर, धार्मिक दृष्टिले यी कर्मले पितृप्रति श्रद्धा, स्मरण र कर्तव्य व्यक्त गर्छन् । त्यसैले श्राद्धलाई धार्मिक विश्वाससँगै सांस्कृतिक र नैतिक स्मरणको अभ्यासका रूपमापनि बुझ्न सकिन्छ ।
सान्दर्भिकताः

आधुनिक जीवनशैलीमा मानिसहरू आफ्नो परिवार र परम्पराबाट क्रमशः टाढिँदै गएका छन् । यस्तो अवस्थामा सोह्र श्राद्धले आफ्नो पारिवारिक इतिहास र सांस्कृतिक जडसँग जोडिने अवसर दिन्छ । तर श्राद्धलाई केवल कर्मकाण्ड वा खर्चिलो परम्परामा सीमित गर्नु यसको मूल भावनासँग मेल खाँदैन । यसको मूल उद्देश्य श्रद्धा, स्मरण, कृतज्ञता र पितृप्रतिको सम्मान हो । मृत्युपछि श्राद्ध गर्नु महत्वपूर्ण मानिन्छ, तर जीवित अवस्थामा आमाबुबा तथा ज्येष्ठ नागरिकको सेवा, सम्मान र हेरचाह गर्नु पनि पितृसम्मानको महत्वपूर्ण पक्ष हो ।

सोह्र श्राद्ध हिन्दू समाजको पितृसम्बन्धी महत्वपूर्ण धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परा हो । यसको आधार पितृस्मरण, तर्पण, पिण्डदान, दान र श्रद्धामा रहेको छ । वेदकालीन पितृसम्बन्धी परम्परादेखि महाभारतको अनुशासन पर्व, गरुड पुराण, मनुस्मृति तथा अन्य धर्मशास्त्रीय साहित्यसम्म पितृकर्म र श्राद्धको चर्चा पाइन्छ । सोह्र श्राद्धले पूर्वजप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने, परिवारलाई जोड्ने, नयाँ पुस्तालाई आफ्नो इतिहाससँग परिचित गराउने र दान तथा परोपकारको भावना विकास गर्ने अवसर दिन्छ । यसको महत्व केवल धार्मिक विश्वासमा सीमित छैन ।

यसले मानिसलाई आफ्नो अस्तित्वको स्रोत सम्झन र पूर्वजले छोडेको राम्रो संस्कारलाई निरन्तरता दिन प्रेरित गर्छ । त्यसैले सोह्र श्राद्धलाई केवल पिण्डदान वा कर्मकाण्डका रूपमा बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन ।

यसको गहिरो अर्थ आफ्ना पूर्वजलाई श्रद्धापूर्वक सम्झनु, उनीहरूप्रति कृतज्ञ हुनु, पारिवारिक संस्कारको संरक्षण गर्नु र उनीहरूले देखाएको असल बाटोलाई आगामी पुस्तासम्म पु¥याउनु हो ।