सामग्री खोज्नुहोस्

नवलपरासी । नवलपरासीको झरही–पिडुरा दोभान कुण्ड यति बेला गोही संरक्षणको बहसले तातेको छ ।

प्राकृतिक रूपमा गोहीको वासस्थान बनेको यस क्षेत्रलाई व्यवस्थित संरक्षणको दायरामा ल्याउने प्रयाससँगै वातावरणीय सरोकारवालाहरूको चासो पनि बढ्दै गएको छ ।

विशेष गरी उद्योग–कलकारखानाबाट बग्ने प्रदूषित पानीले गोहीको अस्तित्वमै खतरा उत्पन्न गर्न सक्ने भन्दै संरक्षणसँगै प्रदूषण नियन्त्रणको माग तीव्र बन्दै गएको हो ।

“वातावरण बचाउ अभियान” का अध्यक्ष रामभवन यादवसहितको टोलीले हालै उक्त क्षेत्रमा अवलोकन गर्दै दोभान कुण्डलाई गोही आरक्ष क्षेत्र घोषणा गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याएको छ ।

उनका अनुसार गोही केवल एक जलचर प्राणी मात्र नभई पारिस्थितिक सन्तुलनको महत्त्वपूर्ण कडी पनि हो । “गोहीको अस्तित्व जोगाउनु भनेको सम्पूर्ण जल–पर्यावरणको रक्षा गर्नु हो,” यादव भन्छन्, “तर बाह्य प्रदूषणले यो प्राकृतिक चक्र नै जोखिममा पार्दै छ ।”

झरही र पिडुरा खोलाको संगमस्थलमा अवस्थित करिब १० हेक्टर क्षेत्रफलमा फैलिएको यो जलाशय तीन स्थानीय तह–रामग्राम नगरपालिका–१७, पाल्हीनन्दन गाउँपालिका–३ र सरावल गाउँपालिका–४—को मिलनविन्दुमा पर्छ ।

यहाँ साना–ठूला गरी दर्जनौँ गोही बसोबास गर्दै आएका छन् । वर्षा याममा खोलामा सक्रिय रहने गोहीहरू हिउँद र गर्मीमा भने पिडुरा कुण्डमा बसाइ सर्ने गर्छन्, जसले यस क्षेत्रलाई उनीहरूको सुरक्षित आश्रय स्थल बनाएको छ ।

स्थानीय जनप्रतिनिधि कन्यैया मौर्यका अनुसार, वर्षौँदेखि बस्दै आएका गोहीलाई नष्ट गर्नु समाधान होइन, बरु संरक्षण गरेर व्यवस्थित बनाउनु आवश्यक छ । उनका अनुसार यदि उचित व्यवस्थापन जस्तै जालीबार, निगरानी र सुरक्षित घेराबार गरियो भने यो क्षेत्रलाई उत्कृष्ट पर्यापर्यटन गन्तव्यका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ ।

यद्यपि चुनौतीहरू पनि कम छैनन् । कहिलेकाहीँ गोहीले चरनका लागि खोलातर्फ गएका बाख्रामा आक्रमण गर्ने घटनाले स्थानीयमा त्रास र आक्रोश दुवै उत्पन्न गरेको छ । “बाख्रा हराएपछि गोहीमाथि दोष लाग्छ र आक्रोशमा तिनलाई नष्ट गर्नुपर्ने आवाज उठ्छ,” मौर्य भन्छन्, “तर हामीले समुदायलाई बुझाएर संरक्षणतर्फ मोडिरहेका छौँ ।”

वास्तवमा, गोहीकै उपस्थितिले यस क्षेत्रलाई अतिक्रमणबाट जोगाएको स्थानीयको अनुभव छ । वन तथा खोलानाला अतिक्रमण हुन नसक्दा जलस्रोत पनि स्वच्छ अवस्थामा कायम रहन सकेको छ ।

पिडुरा खोलामा जमिनमुनिबाट निस्कने मूलजस्तै पानीको स्रोत भएकाले वर्षभरि पानी सुक्दैन, जसले गोहीका लागि उपयुक्त वासस्थान सुनिश्चित गरेको छ ।

यस क्षेत्रको महत्त्व केवल जैविक विविधतामा सीमित छैन । धार्मिक र सांस्कृतिक दृष्टिले पनि यो क्षेत्र उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ । नजिकै रहेको अनरीमाई मन्दिर, उत्तरबहिनी झरही नदी र कुटी पार्क जस्ता स्थलहरूले सांस्कृतिक पर्यटनको सम्भावना बढाएका छन् । साथै, स्थानीयले प्रयोग गर्ने मसानघाट पनि यही क्षेत्रमा पर्छ, जसले सामाजिक–सांस्कृतिक सम्बन्धलाई अझ गहिरो बनाएको छ ।

भौतिक पूर्वाधारका हिसाबले पनि यो क्षेत्र पहुँचयोग्य छ । पूर्व–पश्चिम महेन्द्र राजमार्गसँग जोडिने बासा–पिपरहिया–महेशपुर सडक तथा भुतहा–महेशपुर मार्गले यहाँ पुग्न सहज बनाएको छ । साथै, ३२ किलोमिटर लामो नेपाल गण्डक पश्चिमी नहरको सेवा सडकले पनि यातायातमा थप सहजता दिएको छ ।

स्थानीय तहहरू पनि यस अभियानमा सकारात्मक देखिएका छन् । पाल्हीनन्दन गाउँपालिकाका अध्यक्ष बैजु प्रसाद गुप्ता (दीपक) भन्छन्, “गोही संरक्षणको प्रयास ढिलो भए पनि अत्यन्त आवश्यक छ ।

विस्तृत योजना आएपछि गाउँपालिकाले आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्नेछ ।” यस्तै, सरावल गाउँपालिकाका अध्यक्ष सुखाडी प्रसाद चौधरीले गोही संरक्षणले भावी पुस्तालाई प्रकृतिप्रतिको उत्तरदायित्व सिकाउने विश्वास व्यक्त गरेका छन् ।

उनका अनुसार, भारतसँग सिमाना जोडिएको यो क्षेत्रले भारतीय पर्यटकलाई समेत आकर्षित गर्न सक्छ । “पर्यापर्यटन र सांस्कृतिक पर्यटनलाई जोडेर यहाँ अन्तर्राष्ट्रिय आकर्षण सिर्जना गर्न सकिन्छ,” उनी भन्छन् ।

लुम्बिनी प्रदेश सरकार पनि यस अभियानप्रति सकारात्मक देखिएको छ । वन तथा वातावरण मन्त्रीले आवश्यक नीति, नियम र सहकार्यका लागि प्रदेश सरकार तयार रहेको सङ्केत दिएका छन् ।

समग्रमा, झरही–पिडुरा दोभान कुण्ड केवल गोहीको वासस्थान मात्र होइन, संरक्षण, सहअस्तित्व र दिगो विकासको सम्भावना बोकेको क्षेत्र हो । यदि प्रदूषण नियन्त्रण, स्थानीय सहभागिता र सरकारी सहकार्यलाई सन्तुलित रूपमा अघि बढाउन सकियो भने, यो क्षेत्र नेपालकै एक उदाहरणीय पर्यापर्यटन गन्तव्य बन्न सक्छ ।

यससँगै, गोही संरक्षणलाई दिगो र प्रभावकारी बनाउन वैज्ञानिक अध्ययन र नियमित अनुगमनको पनि आवश्यकता देखिन्छ । विज्ञहरूका अनुसार जलको गुणस्तर परीक्षण, गोहीको सङ्ख्या, प्रजनन अवस्था तथा वासस्थानको अवस्थाबारे तथ्याङ्क सङ्कलन गरिनु जरुरी हुन्छ ।

यसका लागि विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था र संरक्षण सम्बद्ध निकायसँग सहकार्य गर्न सकिन्छ । साथै, स्थानीय समुदायलाई संरक्षणमा प्रत्यक्ष सहभागी गराउन जनचेतना कार्यक्रम, विद्यालय स्तरीय शैक्षिक भ्रमण र सामुदायिक निगरानी प्रणाली लागू गर्न सके संरक्षण अभियान अझ बलियो बन्नेछ ।

यसरी परम्परागत ज्ञान र आधुनिक विज्ञानको संयोजनमार्फत झरही–पिडुरा क्षेत्रलाई दिगो संरक्षणको नमुना बनाउन सकिने सम्भावना प्रष्ट देखिन्छ ।