खोज

नेपाल कृषि प्रधान देश हो । जनसङ्ख्याको ठुलो हिस्सा अझै पनि कृषि पेसामा आश्रित छ ।

परम्परागत खेती प्रणाली, विविध भौगोलिक अवस्था, जैविक मलको सहज उपलब्धता तथा रासायनिक मल–विषादीको सीमित प्रयोगका कारण नेपालमा जैविक खेतीको आधार पहिलेबाटै रहेको देखिन्छ ।

पछिल्ला वर्षहरूमा उपभोक्तामा स्वास्थ्यप्रति बढ्दो चेतना, वातावरणीय चिन्ता र अन्तर्राष्ट्रिय बजारको मागसँगै जैविक खेती नेपालका लागि एक महत्त्वपूर्ण सम्भावनाको क्षेत्रका रूपमा उभिएको छ । तर, यससँगै विभिन्न चुनौतीहरू पनि विद्यमान छन् ।

जैविक खेतीको अर्थ र आवश्यकता
जैविक खेती भन्नाले रासायनिक मल, विषादी, हार्मोन तथा जेनेटिक रूपमा परिमार्जित बिउ प्रयोग नगरी प्राकृतिक स्रोतमा आधारित खेती प्रणालीलाई बुझाउँछ ।

यसमा गोबर मल, कम्पोस्ट, हरियो मल, जैविक विषादी, फसल चक्र र जैविक विविधताको संरक्षणलाई प्राथमिकता दिइन्छ । रासायनिक खेतीका कारण माटोको उर्वराशक्ति घट्दै जानु, पानी र खाद्य पदार्थ प्रदूषित हुनु तथा मानव स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पर्नुजस्ता समस्याले जैविक खेतीको आवश्यकता अझ बढाएको छ ।

नेपालमा जैविक खेतीको सम्भावना
नेपालमा जैविक खेतीको सम्भावना अत्यन्तै उज्यालो देखिन्छ । पहिलो, नेपालको धेरैजसो पहाडी र हिमाली क्षेत्रमा अझै पनि रासायनिक मल र विषादीको प्रयोग न्यून छ । यसले ती क्षेत्रलाई सजिलै जैविक खेतीमा रूपान्तरण गर्न सकिने सम्भावना दिन्छ ।

दोस्रो, नेपालमा गोठालो प्रणाली, पशुपालन र कृषि बीचको सम्बन्ध मजबुत भएकाले गोबर मल र जैविक मलको स्रोत प्रशस्त छ । तेस्रो, भौगोलिक विविधताका कारण नेपालमा तराईदेखि हिमालसम्म विभिन्न किसिमका बाली उत्पादन गर्न सकिन्छ ।

जैविक चामल, कोदो, फापर, कफी, चिया, अलैंची, अदुवा, बेसार, तरकारी तथा फलफूलजस्ता उत्पादनहरू अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा उच्च मूल्यमा बिक्री हुने सम्भावना छ । विशेषगरी नेपाली जैविक कफी र अलैंचीले विश्व बजारमा पहिचान बनाइसकेको छ ।

चौथो, पछिल्ला वर्षहरूमा शहरी क्षेत्रमा जैविक खाद्य वस्तुको माग तीव्र रूपमा बढ्दै गएको छ । मध्यम र उच्च आय भएका उपभोक्ताहरू स्वास्थ्यका लागि सुरक्षित खाना खोजिरहेका छन् । यसले किसानलाई जैविक खेतीतर्फ आकर्षित गरिरहेको छ ।

साथै, जैविक पर्यटन (इचनबलष्अ ब्नचय–तयगचष्कm) को सम्भावना पनि नेपालमा बढ्दो छ । पाँचौं, जलवायु परिवर्तनको असर न्यूनीकरण गर्न जैविक खेती सहयोगी हुन्छ । माटोको संरचना सुधार, कार्बन सञ्चय र जैविक विविधताको संरक्षणमार्फत जैविक खेती दीगो विकासको आधार बन्न सक्छ । यस दृष्टिले पनि नेपालका लागि जैविक खेती रणनीतिक महत्वको विषय हो ।

नेपालमा जैविक खेतीका चुनौतीहरूः 
यति धेरै सम्भावना हुँदाहुँदै पनि जैविक खेतीको विस्तारमा विभिन्न चुनौतीहरू छन् । सबैभन्दा ठुलो चुनौती उत्पादन घट्ने डर हो । प्रारम्भिक चरणमा जैविक खेती अपनाउँदा उत्पादन कम हुने भएकाले किसानको आम्दानी घट्ने जोखिम रहन्छ ।

साना किसानका लागि यो जोखिम वहन गर्न गाह्रो हुन्छ । दोस्रो, जैविक मल र जैविक विषादीको वैज्ञानिक व्यवस्थापन र पर्याप्त आपूर्ति अझै चुनौतीपूर्ण छ । धेरै किसानले सही मात्रा, सही समय र सही विधिबारे जानकारी नपाएका कारण अपेक्षित परिणाम प्राप्त गर्न सकिरहेका छैनन् ।

तेस्रो, प्राविधिक ज्ञान र तालिमको अभाव छ । जैविक खेती सामान्य खेतीभन्दा बढी ज्ञान, धैर्य र व्यवस्थापन क्षमता माग्छ । तर, ग्रामीण क्षेत्रमा कृषि प्राविधिकको पहुँच सीमित छ । किसानहरू अझै पनि परम्परागत अनुभवमा भर पर्न बाध्य छन् ।

चौथो, जैविक प्रमाणीकरण प्रक्रिया जटिल र महँगो छ । साना किसानका लागि प्रमाणीकरण खर्च धान्न कठिन छ । प्रमाणीकरण नहुँदा उत्पादनलाई जैविक भनेर उच्च मूल्यमा बिक्री गर्न समस्या आउँछ । पाँचौं, बजार व्यवस्थापन कमजोर छ । जैविक उत्पादन र परम्परागत उत्पादन छुट्याएर बिक्री गर्ने प्रभावकारी प्रणाली अझै विकास हुन सकेको छैन ।

बिचौलियाको नियन्त्रण, मूल्य निर्धारणको अस्पष्टता र स्थायी बजारको अभावले किसान निरुत्साहित हुन्छन् । छैटौं, सरकारी नीति र कार्यक्रमको कार्यान्वयन पक्ष कमजोर छ । नीति त बनेका छन्, तर बजेट, अनुगमन र दीर्घकालीन योजनाको कमीले अपेक्षित परिणाम आउन सकेको छैन ।

समाधान र भावी बाटोः 
नेपालमा जैविक खेतीलाई सफल बनाउन दीर्घकालीन सोच र समन्वित प्रयास आवश्यक छ । उत्पादन घट्ने जोखिम न्यूनीकरणका लागि चरणबद्ध रूपमा जैविक खेती अपनाउने नीति ल्याउनुपर्छ । संक्रमण अवधिमा किसानलाई अनुदान, बीमा र प्रोत्साहन आवश्यक छ ।

किसानलाई प्राविधिक तालिम, जैविक मल–विषादी उत्पादन प्रविधि र बजार जानकारी उपलब्ध गराउनुपर्छ । स्थानीय स्तरमै जैविक प्रमाणीकरण प्रणाली विकास गरी लागत घटाउन सकिन्छ ।

सहकारी र किसान समूहमार्फत सामूहिक उत्पादन र बजारिकरणलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ । सरकार, निजी क्षेत्र र गैरसरकारी संस्थाबीच सहकार्य गरी जैविक खेतीलाई राष्ट्रिय प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ । दीगो कृषि, स्वास्थ्य र वातावरण संरक्षणलाई जोड्ने नीति निर्माण गर्नु आजको आवश्यकता हो ।

निष्कर्षः 
नेपालमा जैविक खेती केवल कृषि प्रणाली मात्र होइन, दिगो विकासको मार्ग हो । यसले किसानको स्वास्थ्य, उपभोक्ताको सुरक्षा, माटोको संरक्षण र वातावरणीय सन्तुलन कायम गर्न सहयोग पु¥याउँछ । यद्यपि चुनौतीहरू छन्, तर सही नीति, प्रविधि र बजार व्यवस्थापनको माध्यमबाट ती चुनौतीलाई अवसरमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ । दीर्घकालीन दृष्टिकोणका साथ अघि बढेमा जैविक खेती नेपालका लागि आर्थिक, सामाजिक र वातावरणीय समृद्धिको बलियो आधार बन्न सक्छ ।