खोज

पाल्पा, ४ कात्तिक ।

माथागढी गाउँपालिका झडेवा पाल्पाकी ७० वर्षीया चन्द्रकला सारुका लागि तिहार कुनै सामान्य पर्व होइन।
उनीका लागि तिहार भनेको चिउरीको पातको खोरीमा बालिने तेलबत्तीको उज्यालो, आँगनमा झिलिमिली मखमली फूल र नातीनातिनीका हाँसोको संगम हो। तर अहिले गाउँभर यस्तो दृश्य दुर्लभ बन्दै गएको छ।

“पहिले तिहारमा सिंगो गाउँ उज्यालो हुन्थ्यो। अहिले भने विजुलीको बत्तीले त्यो आनन्द दिन्न,” उनी भन्छिन्, “अब त म मात्रै बाँकी छु, जसले चिउरीको पातको बत्ती बाल्छ।”

माथागढी गाउँपालिका–झडेवाकी चन्द्रकला सारु अहिले गाउँकी एक्लो महिला हुन् जसले अझै पनि परम्परागत चिउरीको पातमा बनाइएको खोरीमा तेलबत्ती बाल्छिन्। उनका अनुसार, यसरी बत्ती बाल्ने चलन वैदिककालदेखि नै रहँदै आएको हो। तर अहिलेका पुस्ताले यसको महत्व बुझ्न छाडेपछि यो संस्कार पनि हराउँदै गएको छ।

उनीका छिमेकी भक्तबहादुर सारु भन्छन्, “पहिले तिहार सुरु हुनासाथ गाउँभर चिउरीको बत्ती बल्थ्यो, अब सबैले विजुली र मैनबत्तीमा सिमित छन्।”

चन्द्रकला सारुको आँगनमा आज पनि मखमली र सयपत्री फूलले बगैँचा ढाकिएको छ। उनी गर्वका साथ भन्छिन्, “मखमली फूल र चिउरीको पात हाम्रो सभ्यताको प्रतीक हुन्। त्यहीमा हाम्रो पहिचान छ। त्यो मेटिनु हुँदैन।”

तर समयले धेरै कुरा बदलिसकेको छ।
विकास र आधुनिकताको लहरसँगै परम्परागत चलनहरू विस्थापित भइरहेका छन्। तेलबत्तीको सट्टा विजुलीको उज्यालो आएको छ, प्राकृतिक फूलको ठाउँमा कृत्रिम माला टाँगिएका छन्।
“पहिलेको झलमल्ल उज्यालो र फूलको सुगन्ध अहिलेको कृत्रिम बत्ती र मालामा छैन,” उनी भन्छिन्, “मन नै खिन्न हुन्छ।”

निस्दी गाउँपालिकाका जनप्रतिनिधि सन्तबीर सुनारीका अनुसार, अब तिहारका धेरै प्रतीकात्मक वस्तुहरू केवल सम्झनामा बाँकी छन्।
“चिउरीको पात, दुना, टपरी अब सजिलै देखिँदैन,” उनी भन्छन्, “समयको अभाव र इच्छाशक्तिको कमीले यो चलन हराउँदै गएको हो।”

मित्यालकी पार्वती सारु भन्छिन्, “हामीलाई आमाबाबुले चिउरीको खोरी बनाउन सिकाएनन्। अहिलेका बालबालिकालाई त तेल बत्ती बाल्ने तरिका नै थाहा छैन।”

त्यस्तै, तिनाउ गाउँपालिका मस्यामकी कमला कार्की बताउँछिन्, “भाइटिकामा मखमली र सयपत्रीको महत्व बुझाउने पुस्ता हराएपछि कृत्रिमताले ठाउँ पाएको हो। हाम्रो संस्कृतिमा विकृति छिरेको छ।”

रिब्दीकोट गाउँपालिका–फेकका ७२ वर्षीय खुमनसिंह दर्जीका आँखामा पहिलेको तिहार अझै चम्किन्छ।
“पहिले देउसी–भैलोमा गाउँभरी तन्नेरी जम्मा हुन्थे। गित गाइन्थ्यो, मादल बजाइन्थ्यो, सबैको मन रम्थ्यो,” उनी सम्झन्छन्।
“अहिलेका युवाले देउसी खेल्छन्, तर डेकमा गीत बजाउँछन्। मादल र ताल हरायो। त्यो आत्मा नै हरायो।”

नागरिक समाजका अगुवा पुष्करराज रेग्मीका अनुसार, “हाम्रा पुराना रीतिरिवाज र संस्कृतिप्रति नयाँ पुस्तामा रुचि कम हुँदै गएको छ। शिक्षा र रोजगारीको दबाबले मौलिकता हाम्रै आँखा अगाडि हराउँदै छ।”

उनका अनुसार तिहार केवल पर्व होइन — यो दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको प्रेम र आशीर्वादको सम्बन्ध बलियो बनाउने संस्कार हो।
“यसलाई बचाउन, संरक्षण गर्न र पुनर्जीवन दिन सबैको साझा दायित्व हो,” रेग्मी जोड दिन्छन्।

झडेवाकी चन्द्रकला सारु अझै पनि प्रत्येक तिहारमा आफ्नो आँगनमा चिउरीको बत्ती बाल्छिन्। त्यो उज्यालो उनको लागि केवल प्रकाश होइन, संस्कारको प्रतीक हो।

“जब म चिउरीको खोरीमा बत्ती बाल्छु,” उनी भन्छिन्, “मलाई लाग्छ, मेरो आमाबाबुको आशीर्वाद अझै यहीँ छ।”

तर अब प्रश्न यो छ —
के आउने पुस्ताले त्यो उज्यालो फेरि देख्नेछन्?
कि हाम्रो मौलिकता केवल कथाहरूमा सीमित हुनेछ?