खोज

पाल्पा ।

पाल्पा– वगनासकाली गाउँपालिका चुतुङधारा निवासी कमल पाण्डे सात वर्षपछि विदेशबाट घर फर्किए। दिउँसो घर पुगेका पाण्डेलाई परिवारले गिलासमा चिसो पेय पदार्थ दिए, त्यसपछि उनी अचम्मित भए।

“पहिले त घरमा आफैंले दुध र दही, भैसी–गाई पालेर पाहुनालाई सत्कार गर्थ्यौं, आज ठुला बोतलका कोक, स्प्राइट र फेन्टाको स्वादले स्वागत गर्छन्,” पाण्डे भन्छन्।

सुमन दर्लामी, वगनासकाली गाउँपालिका–नायरेका स्थानीय, दसैँमा मात्र परिवारमा १० वटा ठुला बोतल चिसो पेय पदार्थ खपत भएको सुनाउँछन्। तर पछिल्ला वर्षहरूमा यस्तो पेय पदार्थको माग अब केवल पर्वको बेला मात्र होइन, गाउँ–बस्तीका पसलमा पनि बढ्दो छ।

दुई दशकअघि गाउँका गोठहरू भैसी र गाईले भरिएका हुन्थे। दुध र दहीले घर र पाहुनाको सत्कार हुन्थ्यो। तर आज गोठ खाली छन्, घरहरूमा प्लास्टिकको बोतल र ठुला पेयका गिलासले ठाउँ लिएका छन्। कमल पाण्डे भन्छन्, “समयसँगै रहन-सहन र खानपान सबै बदलिएको छ। म आफूलाई अझै पुरानो परम्पराको भागजस्तो महसुस गर्छु।”

मुढाबास तास बहादुर कालु, निस्दी गाउँपालिका, आठ दशक पुराना, भन्छन्, “बाल्यकालमा हातखुट्टा थकाए पनि गोठमा गाई–भैसी कहिल्यै छुटेन। आज बजारमा चिसो पेय पाउनु सपनाजस्तो लाग्छ। पहिलाका स्वस्थ्य, प्राकृतिक खाद्य परम्परा अब लोप हुँदै गएको छ।”

गाउँमा पहिले बिजुली थिएन। विद्युत आएपछि जीवन सजिलो भयो, र त्यससँगै विद्युतिय सामग्री र बजारका सामानहरू पनि गाउँ पुगे। अब गाउँका प्रत्येक टोलमा पसल छन्। बजारको प्रभाव गाउँ–बस्तीमा पुगेको छ। कमला सोती, स्थानीय, भन्छिन्, “चिसो पेय मात्र होइन, प्याकिङ गरेको खानेकुराहरू पनि गाउँ प्रवेश गरेका छन्।”

पहिलेको दही–घिउ र दूध खाने परम्पराले मानिसको शरीर र रहन–सहनलाई स्वस्थ राख्थ्यो। आजका पुस्ताले यी खाद्य पदार्थ कहाँबाट आउँछन् भन्ने ज्ञान पनि छैन। गाई–भैसी, गोठ जस्ता शब्द केवल कथामा मात्र छन्। जलदेवी आधारभूत विद्यालयका शिक्षक लालबहादुर सोती भन्छन्, “हाम्रो समाज उपभोक्तामुखी हुँदै गएको छ। नयाँ पुस्ताले प्राकृतिक उत्पादनका स्रोतबारे जानकारी राख्दैनन्।”

तीन दशकअघि नेपाल कृषिप्रधान देश थियो। तर प्रजातन्त्रपछि जमिन सानो हुँदै गयो, जनसंख्या घट्दै गयो, युवाहरू विदेशतिर लागे, र गाउँमा बस्ने संख्या कम भयो। मदनपोखरा क्षेत्रका प्रतिनिधि सोमनाथ अर्याल भन्छन्, “हाम्रो संस्कृति र परम्परामा विकृती थपिँदै गएको छ। गाउँमा अब दु:ख गरेर खाने युवाहरू छैनन्, र यसले खानपान र रहन-सहनमा परिवर्तन ल्याएको छ।”

रुक्मागत भट्टराई, रैनादेवी गाउँपालिका छहराका प्रमुख भन्छन्, “गाउँमा बस्ने परम्परागत जीवनशैली फेरिएको छ। नयाँ अवसरको खोजीमा मानिसहरू गाउँ छोडेका छन्। त्यसैले खानपान, रहन-सहन र संस्कृति सबै परिवर्तन भएको छ।”

पुराना पुस्ता भन्छन्, “सामान्य विषय भए पनि पहिलेको चलन–चल्ती र हाम्रो संस्कृति जोडिएको थियो। यसलाई जोगाउनु आवश्यक छ।”

आजको परिस्थिति स्पष्ट देखाउँछ कि बजार र प्रविधिको प्रभावले गाउँको परम्परागत जीवनशैली र खानपानमा ठूलो परिवर्तन ल्याएको छ। चिसो बोतलको पेयले दुध–दहीको स्थान लिइसक्यो, तर यसले समाजमा पुरानो संस्कृतिको महत्व र मूल्यको सम्झना पनि दिलाउँछ।