खोज

गुल्मी, २१ असोज ।

गुल्मीका पुराना शक्ति पीठ, देवालय तथा मठ मन्दिर र सार्वजनिक स्थानहरू यति बेला बेलुकी अबेरसम्म पनि भरिभराउ बनेका हुन्छ । बडादसैँको अवसरमा यी स्थानहरूमा खेलिने सरायँँ नाचका कारण हजारौँ दर्शकहरू सराय नाच हेर्न र सराय खेल्नका लागि जाने प्रचलन छ ।

जिल्लामा पुर्खौँदेखि खेलिँदै आएको सराय नाचले परम्परागत संस्कृति र पौराणिक महत्वलाई जीवन्त बनाउँदै आएको छ । स्थानीय बुढापाकाका अनुसार सरायलाई देवीदेवताको पूजाआजा र युद्ध विजयको उत्सवको रूपमा मानिन्छ ।

नेपालको पश्चिमी क्षेत्र अन्तर्गत गुल्मी, अर्घाखाँची, पाल्पा र प्युठान लगायतका जिल्लाहरूमा सरायँँ नाच निकै लोकप्रिय रूपमा रहेको छ । विशेष गरी दसैँको एकादशीदेखि कोजाग्रत पूर्णिमासम्म यो नाच नाचिने गरिन्छ ।

मन्दिरमा चढाइएको खुकुरी, खुँडा, तरबार र दसैँको बेलामा राखिएका जमराको माला र धोती पासा सहित एउटै पहिरनमा सजिएर सराय नाच प्रदर्शन गर्ने प्रचलन छ । मन्दिरमा राखिएका हतियारहरू निकालेर तिनै हतियारलाई घुमाउँदै एक आपसमा जोडिएर सराय नाच्ने गरिन्छ ।

बडादसैँको समयमा खेलिने सराय नाच जिल्लाको निकै पुरानो संस्कृतिको रूपमा चिनिन्छ । एकादशीदेखि कोजाग्रत पूर्णिमाका दिनसम्म जिल्लाका विभिन्न स्थानहरूमा हजारौँ मानिसहरू मेला हेर्न र सराय नाच्नका लागि घुँईचो लाग्ने गर्दछ ।

जिल्लाको मुसिकोटको छत्रदेवालय, जोगिथुम, बारुका, छत्रकोटको चोयँगा, मालिकाको अर्जै र घमिर, धुर्कोटको धुर्कोटकोट, इस्माको अमरपुर, रेसुङ्गाको सेउघा, गुल्मी दरबारको दरबार, लगायतका स्थानहरू सराय नाचका लागि निकै प्रख्यात स्थलहरूको रूपमा परिचित छन् ।

उक्त क्षेत्रमा हजारौँ मानिसहरूको जमघट हुने गर्दछ । गुल्मी लगायत जिल्ला बाहिर छिमेकी जिल्लाहरूबाट पनि यहाँको सरायँँ नाँच हेर्नका लागि आउने गर्दछन् ।
उक्त दिन स्वदेश तथा विदेशबाट दसैँ मनाउनका लागि घरमा आएको अवसरमा धेरै जना एकै ठाउँमा जमघट हुने र वर्षौँदेखिका पुराना आफन्त र साथीभाइहरू सँग पनि भेटघाट हुने भएका कारण मानिसहरूको बाक्लो उपस्थिति हुने गर्दछ ।

रुमाल र तरबार नचाएर एक आपसमा खुसी साटासाट गरेर सराय नाच नाचिन्छ ।  पछिल्लो समय पुराना पाका उमेर समूहका व्यक्तिहरूको देहवशान र युवाहरूको विदेश पलायनसँगै सरायँँ नाच सङ्कटमा पर्दै जान थालेको छ ।

जिल्लाको इस्मा गाउँपालिका, मुसिकोट नगरपालिका, छत्रकोट, मालिका, मदाने, चन्द्रकोट, गुल्मी दरबार लगायतका पालिकाका स्थानीय क्लब र युवाहरू मिलेर यसको संरक्षणमा जुट्न थालेका छन् ।

संस्कृतिको जर्गेनासँगै नयाँ पुस्तालाई सरायँ नाँचको महत्वबारे जानकारी गराउने उद्देश्यले गुल्मीका युवाहरूले परम्परागत संस्कृतिको जगेर्नामा लागेको मुसिकोट नगरपालिका–२ का स्थानीय देवबहादुर रायमाझीले बताए ।

नयाँ पुस्ताका कतिपय युवायुवती र बालबालिकाहरू जानी नजानी भए पनि हातमा रुमाल लिएर बाजाको तालसँगै सराय नाचमा झुम्मी रहेका हुन्छन् । पछिल्लो समयमा नयाँ पुस्ताले यसलाई खासै चासो नदिएको कारण पनि सराय नाच लोप हुने अवस्थामा पुग्न थालेको मालीका गाउँपालिका अर्जैका स्थानीय शोभाखर गिरी बताउँछन् ।

उनले पछिल्लो समय सराय खेल्ने भन्दा हेर्नेहरूको सङ्ख्या बढ्दै गएको बताए । गिरीले पुराना पुस्ताहरू सकिँदै जाँदा परम्परागत कला र संस्कृति पनि सङ्कटमा पर्दै गएको भन्दै यसको संरक्षणका लागि पुस्तान्तरण हुँदै जानुपर्नेमा जोड दिएका छन् ।

सराय नाच्दा देवी भगवती प्रसन्न हुने र मनोकामना पुरा हुने जनविश्वास समेत रही आएको छ ।