खोज

कपिलवस्तुको तिलौराकोटलाई विश्व सम्पदा सूचीमा सूचिकृत गर्ने नेपाल सरकारको प्रयास तत्कालका लागि विफल भएको समाचारले नेपालीहरूलाई स्तब्ध बनाएको छ ।

नेपालमाथि युनेस्कोले गरेको यो अन्याय हो । फ्रान्सको पेरिसमा आयोजना भएको युनेस्कोको ४७ औँ सेसनमा भाग लिन गएको नेपालको प्रतिनिधिमण्डलले नेपालको प्रस्तावलाई स्थगन गरेको सुन्दा आश्चर्यचकित बनाएको छ । यो भनेको नेपालमाथिको अन्याय मात्रै होइन, नेपालका ऐतिहासिक सांस्कृतिक सम्पदामाथिको अपेहलना र दुर्व्यवहार पनि हो ।

तिलौराकोटलाई विश्व सम्पदा सूचीमा राख्ने भन्दै जसरी प्रचारप्रसार गरिएको थियो, नतिजा ठिक विपरीत भएपछि कपिलवस्तुवासीमात्रै होइन, लुम्बिनी र कपिलवस्तुप्रति चासो र चिन्ता राख्ने आम नेपालीलाई निराश बनाएको छ ।

युनेस्कोले जसरी नेपालको प्रस्तावलाई स्थगन गरेको छ, त्यसबाट उसैलाई ठूलो नोक्सानी हुने अवस्था आउने छ । किनभने तिलौराकोट जस्तो ऐतिहासिक सम्पदालाई ओझेलमा पार्नु भनेको युनेस्कोकोको गरिमामाथि आँच आउनु हो ।

युनेस्कोको ४७ औँ बैठकमा सहभागी सदस्य सबै राष्ट्रले इकोमसको प्रतिवेदनलाई समर्थन जनाएपछि तिलौराकोटलाई विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत गर्ने नेपालको प्रयास असफल भएपनि अर्को पटकको बैठकमा पूर्व तयारीकासाथ नेपालले दवाव वनाउनु जरुरी छ ।

इकोमसको प्रस्तावमाथि बैठकमा सहभागी कुनैपनि सदस्य राष्ट्रले नेपालको पक्षमा संशोधन प्रस्ताव हालेको भए तिलौराकोटलाई विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत गर्ने प्रस्ताव पेस हुन सक्थ्यो । नेपालको पक्षबाट यसबारे कूटनीतिक पहल कमजोर हुँदा त्यो सम्भव नभएको बताईएको छ ।

नेपालले समयमै यस बिषयमा बृहद गृहकार्य गर्नुका साथै युनेस्कोका सदस्य राष्ट्रलाई दवाव दिएर पहल गर्नुपथ्र्यो । त्यसकारण नेपाल पनि यो विषयमा चुकेको छ । निश्चितरूपमा प्राचीन शाक्य गणराज्यको राजधानी तिलौराकोट सिद्धार्थले २९ वर्षसम्मको शैशवकाल बिताएको ऐतिहासिक एवं पुरातात्विक स्थल हो ।

त्यहाँ हरेक बर्ष विश्वकै नाम चलेका पुरातत्वविदहरूले उत्खननको काम गर्दै आएका छन् । अफसोस् यति महत्वपूर्ण स्थललाई विश्व सम्पदा सूचीमा राख्ने काममा ढिलाई हुनु चिन्ताको कुरा हो । नेपालले विगत केही बर्षदेखि तिलौराकोटलाई विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत पहल गर्दै आएको थियो ।

खासगरी सन् १९९६ देखि नै प्रमाण र आधारहरू जुटाउन प्रयास थालिएको थियो । त्यहाँ उत्खननको क्रममा फेला परेका पुरातात्विक वस्तुहरूको वैज्ञानिक अनुसन्धान र अध्ययनको आधारमा राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय पुरातत्व विज्ञहरूले विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत गर्न आवश्यक प्रमाणसहितको प्रतिवेदन तयार गरेका थिए ।

यति हुँदापनि विश्व सम्पदामा पर्न ढिलाई हुनुका पछि कुनै देशको हात त छैन ? प्रश्न उत्पन्न भएको छ । आजभन्दा २६०० बर्ष अघिको इतिहास बोकेको राजा शुद्धोधनको ऐतिहासिक दरबार क्षेत्रलाई विश्व सम्पदा सूचीमा सूचिकृत गर्न युनेस्कोले यसअघिको बैठकमा पनि आनाकानी गरेको थियो ।

तिलौराकोट विश्व सम्पदा सूचीमा सूचिकृत गर्न नहुने कुनैपनि आधार छैनन । बरू यसमा ढिलाई भएको छ । युनेस्कोलाई दवाव दिन नसकेकै कारण ढिलाई भएको हो भने अर्कै कुरा, होइन भने तिलौराकोटलाई यसपटक किन सूचिकृत गरिएन ? युनेस्कोले जवाफ दिनुपर्दछ ।

विगतमा पनि युनेस्कोका प्रतिनिधिहरूले तिलौराकोट भ्रमण गरेर विश्व सम्पदा सूचीमा राख्ने आश्वासन दिएकै हुन । खासगरी सिद्धार्थले २९ वर्षे बाल्यकाल बिताएको तिलौराकोट दरवार यही क्षेत्र हो भन्ने विश्वले प्रमाणित गरिसकेको छ । अव कोही कसैले दावी गर्दैमा प्राचीन तिलौराकोटको अस्तित्व हराउन सक्दैन ।

भारतले नक्कली कपिलवस्तु बनाएको भन्ने भ्रममा विदेशी पर्यटकहरूलाई गुमराहमा पार्ने प्रयास नभएको होइन तर विश्वका वरिष्ठ पुरातत्ववीदहरूले तिलौराकोट नेपालकै कपिलवस्तुमा पर्दछ भन्ने प्रमाणित गरिदिएका छन र भ्रममा कोही पर्नुपर्ने अव कुनै कारण र आवश्यकता छैन ।

युनेस्कोले अझैपनि ढिलाई गर्नुभित्रको रहस्य के हो ? सरकारले खोजी गर्नुपर्ने बिषय छ । र, नेपाल सरकारले युनेस्कोको अव हुने बैठकमा तिलौराकोटलाई विश्व सम्पदा सूचिमा सूचिकृत गराउन पहलमात्रै होइन, दवाव देओस् ।