खोज

पाल्पा,  २२ असार । 

कृषकहरूले कम क्षेत्रफलमा बढी उत्पादन लिने उद्देश्यले रासायनिक मलको प्रयोग बढाउँदै जाँदा माटोमा उर्वरा तत्त्व ह्रास हुँदै अम्लीयपन बढ्दै गएको कृषिविदहरू बताउँछन् । माटो सम्बन्धी जानकार तथा माटो विद् इन्द्र बहादुर ओली भन्दछन् । खेत बारीमा हरियो तथा गोठे मलको विकल्पमा कृषकहरूले जथाभाबी रूपमा रासायनिक मलको प्रयोग बढाउँदा ८० प्रतिशत जमिनको माटोमा अम्लीयपन बढ्दो अवस्थामा रहेको आफ्नो अध्ययनमा फेला परेको बताए ।
पहिले पहिले कृषि नै मुख्य पेसा भएका कारण हरेक किसानका घरमा गोठै भरी घरपालुवा जनावर हुन्थ्यो । गाउँ भरी भराऊ थियो । त्यसैले खेत बारीमा गोठे मल, वन जङ्गलका पात स्याउलाको प्रयोग हुन्थ्यो । जब मुलुक आधुनिकतामा ढल्कँदै गयो तब गाउँका युवा पुस्ता वैदेशिक रोजगारी तिर लागे त्यसको असर पनि उनले भने । माटोमा पियच ५.६ देखि ७.५ सम्मका लागि उत्तम हो तर यहाँको माटो साढे पाँच सम्म मात्र भएको उनले बताए ।

माटोमा रासायनिक मल प्रयोग गर्नै नहुने भन्ने होइन । यसका पनि मापदण्ड छन् । किसानले मापदण्ड अपनाउन ज्ञान नभएर मात्र पनि होइन । हामी सँग खाद्य बस्तुमा विषादी अथवा मिसावटको चेकजाँच गर्ने मेसिन तथा कानुनी दायरा पनि नभएर सबैलाई थाहा नभएर पनि हो । माटोका उपचार गर्ने विधि वा पद्धतिका विषयमा अधिकांश कृषकहरूले अनविज्ञता प्रकट गर्दछन् । माटोको शक्तिको परीक्षणको लागि स्थानीय सरकारले पहल गर्नुपर्ने हो । यस्ता विषयमा स्थानीय सरकारले माटो परीक्षण भन्दा रासायनिक मलका लागि सिफारिसमा अग्रसरता लिएका कारण माटोमा उर्वरा शक्ति प्रत्येक वर्ष घट्दै गएको पुराना कृषकहरू बताउँछन् ।
कृषकहरूमा चेतनाका कमिले मात्र नभई बढी उत्पादन लिने रहरका कारणले लार्पवाही गरी अन्धाधुन्ध रासायनिक मलको प्रयोग गर्दछन् । युरिया मल प्रयोग गर्दा ३ भाग युरियाको प्रयोग गर्दा २ भाग डिएपी १ भाग पोटास अनिवार्य हुन्छ तर हामी कहाँ रासायनिक मलको प्रयोग बढी भयो कृषकहरूलाई कसले बुझाउने हो । कृषि सामग्री कम्पनीका निमित्त प्रमुख सन्त बहादुर नेपाली बताउँछन् । माटोको उपचार सँगै सन्तुलन मिलाउनका लागि कृषकहरूलाई सचेतीकरण कसले गर्ने भन्ने मूल कुरा यहाँ हो । कृषि प्राविधिक वडा तह सम्म पुगे पनि प्राविधिकहरू घर घर पुग्न सकेनन् ।

माटोमा अम्लीय पन बढ्यो भने कृषि चुनको प्रयोग गर्ने हो । तर चुन प्रयोग गर्ने कृषकहरू नै नभएको निमित्त प्रमुख नेपाली बताउँछन् ।  रासायनिक मलको प्रयोगका कारण माटोमा समस्या उत्पन्न हुन्छ भन्ने पनि कृषकहरूलाई थाहा छ तर माटोको परीक्षण कहाँ गर्ने , त्यसपछिको विधि के हो भन्ने विषयमा थाहा नभएको वगनासकाली गाउँपालिका पोखरा थोकका बेनीराम नेपाली बताउँछन् । स्थानीय सरकारको जनप्रतिनिधिलाई नै यस विषयमा ज्ञान नभए पछि कृषकहरूलाई कसरी ज्ञान हुन्छ एक स्थानीय सरकारका जनप्रतिनिधिले बताए ।

स्थानीय सरकारको प्रमुख जिम्मेवारी हो । सङ्घीय संरचना अनुसार स्थानीय सरकारलाई नै बढी जिम्मेवारी हुन्छ । पहिलेको संरचना जिल्ला कृषि विकास कार्यालयले सेवा केन्द्र मार्फत कृषकलाई सचेतना सँगै माटोको उपचारको लागि क्रियाकलाप क्रियाशील रूपमा हुन्थ्यो । तर ती सबै एकादेशको कथा जस्तै भएका कारणले पनि माटोको अवस्था प्रति दिन खस्कँदै गएको कृषि विद्हरू बताउँछन् । रासायनिक मलको वितरणको जिम्मेवारी पाएको कृषि सामग्री कम्पनीले कृषि चुनको वितरण गर्ने हो । मलको तुलनामा चुनको माग नभएको कृषि कम्पनीले जनाएको छ । कृषि कम्पनीका अनुसार यस आर्थिक वर्षमा २ हजार मेट्रिक टन युरिया बिक्री गर्ने लक्ष्य रहेकोमा पुरा हुने कार्यालयले जनाएको छ ।

आर्थिक वर्ष ०७८/०७९मा ५५५.३ मेट्रिक टन युरिया, ७४.४५ पोटास ,०७९/०८०मा ५४९.२५ मेट्रिक टन युरिया, २७६.२५ डिएपी, ५३.५०पोटास मल वितरण भएको थियो । चालु आर्थिक वर्षमा डिएपी ४८०, पोटास १५०, मेट्रिक टन खपत हुनेछ । प्रत्येक वर्ष युरियाको प्रयोग बढ्दो छ । यसले पार्ने नकारात्मक असरको बारेमा कृषकहरू अनविज्ञता प्रकट गर्दछन्
माटोको विषयमा राम्रो अनुभव सँगालेका इन्द्र बहादुर ओलीका अनुसार युरिया मलले माटोको समस्या ल्याउने हो । त्यसका लागि सन्तुलन नै मिलाउने हो । रासायनिक मलको विकल्पमा हरियो गोठे मलको प्रयोग बढाउने हो । त्यो पनि नभए समय अनुसार माटो परीक्षण गरी कृषि चुनको प्रयोगलाई बढाउने हो । यस विषयमा स्थानीय सरकार नै बढी जिम्मेवारी हुनुपर्ने उनको तर्क रहेको छ ।