खोज

पाल्पा, २४ फागुन ।

दुई दशक अगाडि सम्म सत्यवती धार्मिक वनमा प्रयाप्त मात्रामा विभिन्न बुट्यान प्रजातिका वनस्पती प्राकृतिक रुपमा उम्रिएका थिए । आज तिनै साना साना बुट्यान भएका ठाउँमा वनमारा नामक बुट्यान झारले वनै खाएको छ । मन्दिर आसपासका क्षेत्रमा मात्र नभई खेत र बारीका कान्लाहरुमा नै ढपक्कै वनमाराले ढाकेको स्थानीयहरु बताउँछन् । पहिलापहिलाका उर्वरा भूमिमा वनमाराले खत्तमै बनाएको स्थानीय दानबहादुर गाहा बताउँछन् । “कहाँबाट, कसरी, कसले यसको बिउ ल्यायो । यसले धान मकै हुने बारीमा पनि ढाक्यो । यो कालो प्रजातीको वनमारा त अत्यन्तै मिचाह नै रहेछ यसले अरु वालीलाई सर्पन र हुर्कन दिंदैन”–स्थानीय कमला दर्लामी बताउँछिन् ।

समस्या तिनाउ गाउँपालिकाको सत्यवती क्षेत्रको मात्र होइन, वगनासकाली गाउँपालिका, कालीगण्डकी नदी किनारका मन्द्रानमा समेत वनमाराले खेतबारी नै ढाकिसकेको स्थानीयहरु बताउँछन् । यसको बोटमा आगो लगाउने, पोल्ने, काट्ने गर्दा पनि कृषकलाई जितेरै वाली सखापै परेको स्थानीय कल्पना न्यौपाने बताउँछिन् । “यो प्रजातिको वनस्पती नभएको कुनै बस्ती नै भएन”– उनले भनिन् ।

“यो कहिल्यै पनि नाश नहँुदो रहेछ । यसको प्रयोग भएको हामीलाई थाहा नै छैन । यसको घाँस नहुँदो रहेछ । पहिला पहिला जस्तो गाई भैसीको थरी ओेभानो गराउन स्याउलाको लागि यो झार काट्ने प्रचलन पनि हरायो । त्यसले गर्दा पनि यस्ता प्रजातिका बुट्यानहरु बढदै गयो । यो केही गरे पनि हराउन भएन”– स्थानीय वाल कुमारी बोटे बताउँछिन्।

पहिला पहिला यस्ता झार थिएनन् । १५–२० वर्ष जति भए होला खेत बाारीका कान्ला के भन्ने आँगन, घरका पेटी पेटी उम्रन थालेको छ । कुनै समय यसको मन्टा काटेर वायोग्यायका रुपमा गोबरसंग घोलेर प्रयोग हुन्थ्यो । यसको मन्टा प्रयोग गर्दा ग्यास समेत राम्रो आउथ्यो । परिवारमा कम सदस्य , गोठमा बस्तु पाल्न छाडे पछि वनमारा काट्न पनि छाडे । कालो प्रजातीको वनमाराले वनै खाएको स्थानीय पार्वती न्यौपाने बताउँछिन् ।

रैनादेवी छहरा गाउँपालिका सत्यवतीका पराना पुस्ताका शंकर दर्लामी भन्छन्–“यसले अन्तिममा खेतिपातीबाट विस्थापित बनाउँछ । धान लगाउने खेतमा त पानी हुन्छ राम्रोसंग जोत्ने हो भने हराउछ र यसको मल पनि हुन्छ तर बारीमा दुस्मनै भयो ।”

यसको नियन्त्रणका सवालमा वन प्राविधिक पनि अनभिज्ञ नै छन् । यसको अध्यन गर्ने भनेको वनस्पती विभाग हो त्यहा मात्र जानकारी हुन सक्ने वन प्राविधिक रामचन्द्र लामा बताउछन् । वनस्पती विभागको तथ्थाङ्क अनुसार नेपालमा सन १८८० यता यस्ता मिचाह वनस्पती भित्रिएको पाइन्छ । यस्ता मिचाह वनस्पती मध्ये नेपालमा पहिलो पटक भित्रिएको करौती घाँस हो । १८२५ तिर नेपालमा सेतो वनमारा त्यसपछि कालो वनमारा फैलिएको वनमाराको उद्गम स्थल अमेरिका मानिन्छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय एकीकृत पर्वतीय बिकास केन्द्र (इसिमोड) का प्राविधिक इश्वर ज्ञवालीका अनुसार मिचाह यस्ता प्रजातिको जिवनकाल छोटो र उच्च बृद्धिदर, धेरै क्षेत्रमा एकै पटक फैलन सक्ने, धेरै सख्यामा बिउको उत्पादन हुने, नया परिवेश, नया हावापानी, नया भुगोल माटोलाई छिटो नै आफ्नो नियन्त्रणमा लिन सक्ने क्षमता भएकाले मिचाह बाह्य प्रजातीले रैथाने प्रजाति माथि अधिपत्य जमाउन सक्ने क्षमता भएको छ यसमा ।

विगतमा चरीचरन गर्ने ठाउमा देखि खेतियोग्य जमिनमा समेत वनमाराले ढाकेको र खेति गर्दा पहिला वन्य जन्तुबाट जोगाउन कठिन त्यसमाथि वनमाराले पनि सखापै पारेको पुर्वखोला गाउँपालिकाकी बुद्धीमाया शारु बताउँछिन् ।