खोज

दाङ, १४ असोज ।

दाङ देउखुरीमा बसोबास गर्दै आएका थारु समुदायको ढकेहर सम्बन्धी कृयाकलापलाई जोगाउन वृत्तचित्र निर्माण गर्न लागिएको छ । लोपोन्मुख ढकेहर सम्बन्धी वृत्तचित्र निर्माणको सुरुवात गरिएको छ । थारु समुदायमा ढकेहरको अवस्था यसको धार्मिक, सांस्कृतिक महत्व संरक्षण गर्न वृत्तचित्रले भूमिका खेल्ने विश्वासका साथ काम हुन लागेको बताइएको छ ।

थारु कल्याणकारिणी सभा क्षेत्रीय समिति देउखुरीको आयोजना, थारु कल्याणकारिणी सभा गढवा गाउँपालिका स्तरीय समितिको सहआयोजना एवम् गढवा गाउँपालिकाको आर्थिक सहयोगमा वृत्तचित्र निर्माण गर्न लागिएको हो ।

गढवा गाउँपालिका उपाध्यक्ष शारदाकुमारी चौधरीले थारु जातिको पहिचानका रुपमा रहेको ढकेहर सम्बन्धी परम्परा जोगाउन पालिका गम्भीर रहेको बताइन् । प्रकृति पूजकका रुपमा परिचित थारु समुदायमा ढकेहरको बारेमा नयाँ पुस्तालाई जानकारी गराउन आवश्यक रहेको बताइन् । थारु कला, संस्कृति, तान्त्रीक शब्द परम्पराहरु लोप हुन थालेकाले यसलाई संरक्षण गर्नुपर्ने उनको धाराणा थियो । पुराना संस्कार, संस्कृति पुस्ता हस्तान्तरण गर्न चुनौती थपिएको बेला वृत्तचित्रले लोप हुन लागेको ढकेहर परम्परा जोगाउन सहज हुने उनको भनाई छ ।

वृत्तचित्र निर्माण संयोजक एवम् अनुसन्धान कर्ता उदय आलेले थारु जातिको दैनिक परम्परा, सांस्कृतिक, तान्त्रिक विधिलाई संग्रह गर्न तथा लिपि गर्न सघाउने, थारु सममुदायको जीवन उल्लेख गरिएको धारा प्रवाह गीतको विषय सन्दर्भ पत्ता लगाउन वृत्त चित्र तयार गर्न थालिएको अनुसन्धान कर्ता आलेले बताए । उनले यो लोपहुन थालेको तान्त्रिक बिधिलाई नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्न वृत्तचित्र बनाउन कम्तीमा एक साता दैनिक रुपमा ढकेहरले ढाक बजाउँदै गीतिकथा सुनाउने हुँदा कम्तिमा ५० घण्टा समय लाग्ने बताए । यसले भोलिका दिनमा थारु जातिको ढकेहर विषयलाई देश विदेशमा पनि उजागर गर्ने महत्वपूर्ण दस्तावेज बन्ने बताए ।

ढकेहर तान्त्रिक बिधिका गुरुवा आसाराम चौधरीले गढवा गाउँपालिकामा आफूमात्रै भएको र आफूभन्दा पछिका पुस्तालाई जानकारी गराउन वृत्त चित्रले सहयोग पुग्ने इतिहास जीवित रहने बिश्वास गरे । लोप हुन लागेका संस्कार संकृतिलाई सबै मिलेर संरक्षण गर्नुपर्ने बताए ।

के हो ढकेहर संस्कृति

प्राचीन कालदेखि तराई क्षेत्रको पूर्व मेचीदेखि पश्चिम महाकालीसम्मको विभिन्न जिल्लामा बसोवास गर्ने थारु जाति नेपालको एक आदिवासी जनजाति हो । राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार नेपालमा थारुहरुको कुल जनसंख्या १८०७१२४ अर्थात ६.२ प्रतिशत रहेको छ । जसमध्ये दाङ जिल्लामा थारुहरुको जनसंख्या १७८३८१ रहेको छ । थारु जातिमा विभिन्न थर उपथरहरु पाइन्छ । यस जातिको बसोवास स्थानअनुसार थरहरुमा भिन्नता रहेको छ ।

थारु जातिमा रहेका विभिन्न थर उपथरहरुमध्ये ‘ढकहेर’ एउटा थरको नाम हो । ढकहेरको थारु समाजमा भिन्नै चिनारी रहेको छ । यिनीहरुको आफ्नो विशिष्ट परम्परागत पेशा र संस्कृतिका कारण थारु समुदायमा यस समूहको बेग्लै ऐतिहासिक महत्व रहेको छ ।

ढकहेर थारु समाजभित्र रहेका प्रगन्नामा गीत गाउने, उपचार गर्ने र धार्मिक–सामाजिक अनुष्ठानहरुमा मुख्य भूमिका निर्वाह गर्ने पुरेत हो । केही वर्ष पहिलेसम्म ढकहेरले थारु गाउँको घर घरमा ढाक र छेम्या बजाएर गीत गाउने र त्यसवापत अन्न, पैसा दान दक्षिणा लिने चलन थियो । ढकहेरले विशेषगरी हरेरी पूजा ९रजावर म¥वा०मा खेटौटी, गुरबाबक जल्मौटी, कनौटी, फुल्वार (बर्की र छुटकी) आदि लोककाब्यहरु गाउने गर्दछन् । त्यसैगरी थारु समाजमा बच्चाबच्ची नभएका महिलाहरुको कोख पूजा गर्ने, महिनावारी बिग्रेको, टाउको दुखेको, सर्पले टोकेकोलाई झारफुक गर्नुका साथै जडिबुटी पनि गर्ने गर्दछन् ।

ढकहेर थारु जातिभित्रको लोपोन्मुख समूह हो । अहिले यस समूहमा आफ्नो परम्परागत पेशा गर्नेको संख्या लोपोन्मुख अवस्थामा रहेको छ । ढकहेरले गाउने र बजाउने ढाक बाजा अन्य जातिमा गाउने र बजाउने गरेको पाइदैन । ढकहेर दाङ जिल्लाको देउखुरी उपत्यकामा बसोवास गर्दछन् । यहीँ बाटै विभिन्न समयमा बसाइ सरी पूर्वमा कपिलवस्तु र पश्चिममा कञ्चनपुरसम्म पुगेको ढकहेरले बताउने गर्दछन् । हाल देउखुरीको गढवा गाउँपालिकाको मानपुर र लमही नगरपालिकाको गुर्जिहवामा ढकहेर बस्ने गर्दछन् । तीमध्ये मानपुरका आशाराम ढकहेर चौधरीले आफ्नो परम्परागत पेशालाई निरन्तरता दिएको पाइन्छ ।

देउखुरीया थारु समुदायमा परम्परागत संस्कृतिमध्ये ढकहेरी एक महत्वपूर्ण प्रथा हो । वषौँ पहिलेदेखि परम्परागत रुपमा चल्दै आएको ढकहेर प्रथा अहिले लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेको छ । यस प्रथामा अन्तर्निहित थारु जातिको इतिहास, जीवन दर्शन, ज्ञान, लोककला, धार्मिक–सांस्कृतिक अनुष्ठानका विधिहरु हराउन थालेको छ । यस प्रथाको संरक्षण, उजागर र उन्न्यन अहिलेको अपरिहार्य आवश्यकता हो । त्यसैले पूर्ण रुपमा लोप हुनु अगावै ढकहेरले गाउने गीतको सङ्कलन र वृत्तचित्र निर्माण गर्न सकियो भने भविष्यका लागि संरक्षण र नयाँ पुस्तामा यस्को महत्व उजागर हुनेछ ।

लोपोन्मुख अवस्थामा रहेको ढकहेर प्रथाको लागि अहिले देउखुरी उपत्यकामा विधिविधानसहित पूर्ण रुपमा गाउन सक्ने एक जना आशाराम ढकहेर चौधरी मात्र स्रोतव्यक्तिका रुपमा उपलब्ध हुनुहुन्छ । उहाँ गढवा गाउँपालिका– ७, मानपुरमा बस्ने गर्नुहुन्छ । वृत्तचित्र निर्माणका लागि उहाँले सहमति दिनुभएको छ । स्रोतव्यक्ति आशाराम ढकहेरबाट नै सात दिनसम्म गीत सङ्कलनका साथै छायाङ्कन गरिनेछ ।
्